Tự do

                              TỰ DO

Đấy là điều bạn vẫn làm hàng ngày: ăn/ ngủ/ đi lại/ mua sắm/ nói nhảm… Bỗng nhiên, vào một ngày đẹp trời, chúng bất thần bị giới hạn. Bạn nhận ra ăn/ ngủ/ đi / đi lại… vốn là quyền tối thiểu. Nhưng cũng là quyền tối thượng. Không có chúng, bạn cảm thấy mình không còn là mình. Tệ hơn. Bạn không tồn tại. Nên bạn khát khao tự quyết. Bạn muốn được tự do sống, suy nghĩ, hành động. Nói cách khác, bạn muốn có Tự do.

Nhưng bạn nghĩ lại đi. Có thật bạn có Tự do?

Làm sao bạn có tự do khi cạnh bạn luôn là Kẻ khác với quyền tự do tối thiểu và tối thượng của họ? Trong không gian giao tiếp, hoặc nhỏ hẹp như một căn bếp, hoặc rộng lớn như xã hội, tự do của bạn chấm dứt khi tự do của người bên cạnh bạn bắt đầu. Bởi thực tế là tự do của một cá nhân luôn chỉ được đánh dấu/ xác định bằng sự xâm phạm lãnh địa tự do của tha nhân. Một tiếng ho, một tia nước bọt bắn ra, tự do của bạn sẽ lập tức ngừng lại. Bạn chỉ tự do khi bạn ngừng kết nối, ngừng giao tiếp. Nói tóm gọn là bạn ngừng tồn tại. Bạn sẽ có tự do khi nằm trong một cái bao. Nhưng khi đó, bạn có thực có tự do hay tự do của bạn đã bị bức tử, như bạn? Và khi đó, liệu bạn còn muốn tự do, hay bạn chỉ muốn trốn thoát khỏi tự do?

Được phép/ không được phép? Bạn luôn phải đối mặt với câu hỏi này. Từ khi bạn còn là một đứa trẻ lo lắng vì trót tè dầm lên ga giường và bây giờ, khi là một con người ở tuổi trung niên, có vẻ ngoài đạo mạo và đứng đắn. Làm sao bạn có tự do khi luôn phải đối mặt với dày đặc các thiết chế đạo đức - xã hội? Làm sao bạn có tự do khi ý chí của bạn luôn phải đầu hàng trước lí trí. Rằng, điều giá trị bạn hướng tới, coi trọng và tìm kiếm không phù hợp với hệ thống chuẩn mực giá trị xã hội đã đề ra. Để tồn tại và “thăng tiến”, lí  trí sẽ tạo nên một cơ chế tự điều chỉnh tinh vi và nham hiểm. Nó buộc bạn phải phục tùng và vận hành theo cấu trúc và quỹ đạo xã hội mà bạn đang là thuộc về, vì mục địch vị lợi. Bạn vẫn muốn tự do? Bạn chỉ còn cách văng ra khỏi quỹ đạo, như một mảnh sao lạc bơ vơ giữa thiên hà.  

Và nữa. Có thực bạn có quyền tự quyết? Bạn đã không thể tự quyết việc bạn được/ bị sinh ra. Bạn có thể tự quyết được việc ốm đau, bệnh tật của bạn? Ngay cả cuộc sống hàng ngày của bạn, bạn tự quyết được mấy phần, hay cha mẹ/ vợ (chồng)/ con cái/ họ hàng/ lãnh đạo/ đồng nghiệp… của bạn sẽ ghé vai dự phần quyết hộ? May chi bạn có thể tự quyết về cái chết của mình. Nhưng điều ấy đòi hỏi rất nhiều can đảm.

Thật buồn, rốt cục, những nổi loạn tư tưởng và cảm xúc vô phương hướng không đẩy bạn đến với tự do. Chúng đã kịp chết rũ trong chiếc lồng kiểm duyệt sắt đá của lý trí trước khi kịp biến thành hành động. Điều an ủi là, ít nhất, chúng đem lại ảo tưởng rằng bạn đang có được đôi chút tự do tinh thần. Sự thực hiếm hoi, đôi khi những cuộc phiêu lưu tinh thần ấy cũng kịp biến thành một vài hành động thực tế. Nhưng đời thực luôn tát vào mặt bạn đau điếng, với mục đích tốt là nhắc bạn cần phải quay về đứng hai chân trên mặt đất, thay vì cứ loay hoay trong mớ tư tưởng triết học nửa mùa rối rắm vô nghĩa. Nên rốt cục, trước khi kịp đặt câu hỏi, kiểu như tự do hay là chết?, bạn đã kịp sắm ngay một chục khẩu trang để dành cách ly với toàn bộ thế giới. Trở về nhà sau cuộc chiến quyết liệt để có được chục khẩu trang sát khuẩn, bạn bèn nghĩ rằng, nó hoàn toàn nằm trong quyền và khả năng tự quyết của bạn.
                                                                                 1/4/2020, ngày cách ly thứ nhất.

Vô danh

                                  VÔ DANH

Bạn là người kém cỏi. Kẻ tụt hậu. Mọi người luôn tiến lên, còn bạn cứ mãi mãi lẽo đẽo phía sau. Bạn bè của bạn đứng trên bục rạng rỡ cờ hoa, ngực đeo đủ loại huân huy chương, tay ôm bằng khen, nách cắp phần thưởng. Kèn trống cờ xí phất phới tưng bừng giữa vùng lộ sáng. Và bạn đứng trong bóng tối, quần ống cao ống thấp, buổi mai nghĩ đến buổi chiều. Bạn không bao giờ nghĩ đến cái gì cao hơn mâm cơm bạn phải chuẩn bị. Đúng hơn bạn không có khả năng. Nếu buộc phải nói/ nghĩ/ viết về cái gì đấy cao cả/ tầm vóc/ quan trọng v.v., bạn luôn phải rướn người, kiễng chân, dặm thêm phấn sáp cho phù hợp với lễ hội giả trang mà bạn buộc lòng tham dự. Rồi bạn sẽ tháo ra, nhanh như lúc đội vào và lập tức gọn gàng đứng vào góc tối. Bạn thấy thật dễ dàng và dễ chịu khi lẩn vào bóng tối và sự vô danh. Đó là nơi bạn muốn thuộc về. Không, đó là nơi bạn thuộc về. Nơi bạn không phải cố gắng diễn vai giỏi giang, thông minh, thành đạt. Nơi bạn nhận ra việc biết chấp nhận giới hạn bản thân là một năng lực giá trị. Nó không buộc bạn phải gồng lên. Nó không kiểm soát bạn. Nó cho bạn quyền đơn giản và tối thượng là một con người bình thường. Một con người không nhất thiết phải viết hoa.

Tình yêu

                                                    TÌNH YÊU

Nếu chủ đề này đặt ra với bạn khoảng 20 năm trước, chắc chắn bạn sẽ nghĩ và nói/ viết khác bây giờ. Điều đó không quan trọng. Vì thật ra, dù trước hay sau, điều duy nhất không thay đổi, đó là việc bạn nghĩ về tình yêu và việc bạn nói (viết) công khai về nó sẽ luôn luôn khác. Nghĩa là, điều bạn thực nghĩ và điều đã/ sẽ được trình bày hoàn toàn không phải là một. Vậy có nhất thiết phải viết ra điều bạn (không) nghĩ về tình yêu?

Thay vì tìm kiếm câu trả lời mà ta biết là vô ích/ vô nghĩa ngay từ đầu, bạn hãy thử làm việc khác, chẳng hạn như tìm kiếm một vài lý do để giải thích. Tại sao bạn làm điều đó? Điều gì đã khiến bạn tránh né trả lời trong khi bạn có thể? Hoặc trực diện hơn là thế này: Tại sao bạn không nói như bạn nghĩ?

Những câu hỏi đôi khi đã dẫn bạn đi xa hơn dự định.

Chẳng hạn, ý nghĩ cựa quậy đầu tiên.

Bạn có chắc trên đời có một thứ gọi là Tình Yêu? Nó có thực hay chỉ là kết quả của trí tưởng tượng? Một xúc cảm bịa đặt đơn thuần chỉ để vuốt ve tự ái cá nhân?

Tình yêu là xúc cảm thiêng liêng giữa hai con người, thuần túy vô vụ lợi hay chỉ là sự sắp đặt và diễn? Hay nữa, là trò lừa dối vĩ đại và hoàn hảo của Tự nhiên, chỉ để duy trì nòi giống người, như Arthur Schopenhauer nói?

Bạn đã bao giờ yêu và được yêu chưa?

Bao giờ thì kết thúc, thứ men nồng say ngắn ngủi của cảm xúc, cảm giác và bắt đầu của lỉnh kỉnh nghĩa vụ, trách nhiệm? Bao giờ, những trơ khấc bẽ bàng của sự tan vỡ sẽ cất lời?  

 Những câu hỏi dẫn bạn đến một sự thật.

Bạn nhận ra. Sâu trong vô thức của bạn, tình yêu luôn mang bộ mặt bất trắc và đe dọa. Nó làm bạn khiếp hãi. Không có gì đảm bảo rằng bạn đã đi đúng đường. Rằng người bạn lựạ chọn sẽ chấp nhận đi cùng bạn đến chặng cuối cùng. Hoặc trước khi nhận ra người ấy muốn chuyển hướng thì chính bạn đã thấy cần phải nghĩ lại.

Sách vở vẽ ra những chân trời viễn mộng. Những tình yêu bất diệt chói ngời thổn thức. Nhưng sách vở cũng dạy bạn, những tình yêu đẹp nhất thường kết thúc bằng chết chóc, đương nhiên của các nhân vật chính. Điển hình là Romeo và Juliet. Nếu có đơm hoa kết quả thì hậu duệ cũng khá tầm thường. Theo ý Vladimir Soloviev, việc tốt nhất các vị con cái này có thể làm là viết tiểu sử về cha mẹ họ.  

Trên thực tế, bạn chỉ thấy những gì người ta vẽ ra về tình yêu. Chưa bao giờ bạn thấy tình yêu.

Trên thực tế, bạn chỉ thấy những gì bẽ bàng tủi hổ rơi rớt lạị. Chưa bao giờ bạn thấy tình yêu.

Bạn sợ hãi tình yêu. Bạn sợ bộ mặt đe dọa và bất trắc của nó.

Bạn không tin tình yêu. Bạn tin vào sự kết thúc của nó.

Nên bạn không chọn tình yêu. Bạn chọn sự an toàn.

Và bạn đóng ngay một cái lồng thật chắc chắn, nhỏ thì nan tre, lớn thì nan sắt, chui vào ngồi, ngay khi có dịp. Cái lồng chụp lên cuộc đời bạn, nó là phục trang bản ngã mà bạn lựa chọn trình bày. Lâu dần, bạn không có thói quen đi ra khỏi lồng. Bạn không còn nhớ cách người ta sống khi không có lồng. Nhưng bạn chỉ sống theo cách của bạn, và bạn muốn thế giới cũng phải theo cách của bạn. Cách của cái lồng.

Có phải đấy là hành trình của bạn?

Nhưng bạn có thỉnh thoảng nghĩ đến mùi vị của bánh vẽ? Chẳng phải là trong mơ, đôi khi vị thính cũng thật đượm đà và tiếng cá quẫy cũng rất sinh động?

Và vì người ta không sống hai cuộc đời nên đôi khi hoặc thường xuyên, thầm lén hoặc công khai, bạn oán trách. Thậm chí, bạn thấy thật khó để sống mãi với/ trong sự an toàn.

Chỉ có điều, bạn quên rằng, lỗi không đến từ sự lựa chọn an toàn - đó có khi là sự lựa chọn thông minh duy nhất trong đời của bạn. Lỗi đến từ cái lồng mà bạn khư khư chụp xuống cuộc đời mình và khăng khăng bắt mọi thứ xung quanh bạn, ngay cả sự an toàn, cũng phải được sắp đặt và diễn trong lồng.  

Bạn đã quên cách nhìn mọi thứ từ một đôi mắt bình thường.

Bạn cần mở lòng để định vị lại sự vật, sự việc, và con người.

Dĩ nhiên, với một tình yêu viết bình thường.

Học lại từ đầu thật khó. Nhưng bạn có thể bắt đầu từ một lời cảm ơn. Với tình yêu không viết hoa của bạn.

Hạnh phúc

                                               HẠNH PHÚC

Dù đã cố gắng vượt qua thói quen định nghĩa, hoặc nói cách khác - thói quen gắn mác cho mọi thứ, nỗ lực tránh xa những đại tự sự nghiêm trọng, không mấy dính dáng đến cuộc đời bé mọn của bạn, nhưng chắc do tác động xa gần của Ngày Hạnh Phúc Thế Giới và mạng xã hội, vào một phút ngẫu nhiên nào đó, bạn bỗng tò mò tự hỏi, ừ thì, thế nào là hạnh phúc?

 Cách khởi đầu này sẽ khiến bạn sa ngay vào mê hồn trận định nghĩa. Lập tức óc bạn khởi động, loang loáng trên timelines trí não ù lì, những gương mặt hoặc là rạng rỡ hân hoan thắm thiết tươi cười hoặc là rưng rưng lắp bắp nghẹn ngào cảm động, đủ các tư thế, hành động, mức độ ghì - ôm - hôn - riết - vồ vập, vô số những lời ghi nhận hoặc cảm ơn hoặc tỏ bày nguồn cơn xúc động… Hạnh phúc quả đã khơi nguồn cho không - thể - kiểm - soát bão giông ngôn từ và hình ảnh diễm lệ. “Không bút nào tả xiết", như một văn nhân thi sỹ đã khẩu quyết.

Xem ra, Hạnh phúc hoàn toàn không phải là một ý niệm mông lung và mơ hồ. Hạnh phúc là cái hoàn toàn có thể sắp đặt và trình bày. Bạn vốn thông minh và nhạy cảm. Bạn lại có trí tưởng tượng cao. Ngoài ra, bạn có con mắt chi tiết sắc sảo chết người bên cạnh kỹ năng khái quát hóa vấn đề nhanh gọn, rành rẽ. Tóm lại, bạn hoàn toàn có năng lực để trình bày cuộc đời hạnh phúc của mình theo cách cũng nghẹn ngào và diễm lệ không kém.

Nhưng bạn không phải kẻ tầm thường. Bạn nhất quyết không đi theo lối mòn mà nhân loại đã giẫm đạp hỗn loạn lên nhau. Bạn kiên quyết sẽ không trình bày Hạnh phúc theo cách dễ dàng, quen thuộc. Thay vì trình bày hình ảnh, bạn sẽ trình bày tư tưởng. Thay vì chưng lên những câu cách ngôn sáo rỗng hoặc những lời có cánh gửi X. Y. Z., bạn sẽ đặt nền móng cho Triết học Hạnh Phúc. Nhân loại sẽ phải biết ơn bạn vì những gì bạn đã/ đang/ sẽ thực hiên… Ngây ngất vì những ý tưởng cao cả, nhưng bạn vẫn hết sức tỉnh táo và sáng suốt. Bạn biết bạn thật vĩ đại, nhưng bạn vẫn phải trình bày ra với thế giới một vẻ ngoài thật giản dị và nhẫn nại, bao dung. Chỉ sự giản dị và nhẫn nai, bao dung mới làm cho sự cao cả và vĩ đại thêm vĩ đại và cao cả.

Bị thúc đẩy bởi dòng nham thạch tư tưởng và xúc cảm cuồn cuộn nóng bỏng, bạn mở máy và bắt đầu gõ những chữ đầu tiên về Hạnh phúc. Rồi bạn mở album. Mất cả một buổi chiều để lục tìm ảnh minh họa phù hợp. Cuối cùng bạn cũng chọn được tấm như ý. Đấy là một tấm ảnh gia đình thật đẹp, trong đó bạn đứng trung tâm, tay ôm hoa, mắt nhìn rõi về phía trước, miệng cười không quá hẹp cũng không quá rộng, trông thật đằm thắm và viên mãn. Chồng và con bạn đều nghiêng đầu về phía bạn, như thể gió đã thổi bạt họ theo một góc nghiêng cố định.

Giấc ngủ

                                                GIẤC NGỦ

Một giấc ngủ sâu. Không trở mình. Không mộng mị. Bạn quên đi những bất an hằng ngày. Nỗi lo lắng vì công việc. Vì con cái, gia đình. Những vọng tưởng lo âu vô nguyên cớ dằng dặc triền miên xao xuyến. Giấc ngủ là sự tưởng thưởng giá trị nhất mà bạn có thể tự có. Đóng cửa, buông rèm, nhắm mắt lại. Đóng lại tất cả ngũ quan. Đóng lại cả thế giới. Bạn chìm thật an lành vào bóng tối và sự tịch mịch.

Cái chết

                       CÁI CHẾT

1. Bạn thường xuyên nghĩ đến nó. Như thế nào? Không rõ lắm. Có thể là điểm kết thúc. Một cơn đau. Một dấu hiệu bệnh tật. Bạn không biết. Cảm giác ấy chỉ của riêng bạn, duy nhất của bạn, khi một mình trơ trọi giáp mặt với nó. Bạn không thể chia sẻ với ai. Không ai có thể chia sẻ. Tuyệt đối cá nhân, đơn độc. Nhưng đó có thể là một khởi đầu mới? Phải vậy không? Bạn chưa sẵn sàng? Nhưng bao giờ thì bạn mới có thể sẵn sàng để đối diện với cái chết?

2. Có quá nhiều cái chết. Liên tục. Thường xuyên. Xung quanh bạn. Cái chết của những người trẻ, rất trẻ. Một tai nạn vụt qua đường. Chứng ung thư bắt đầu từ một cơn đau quặn. Thùng container lạnh cóng. Gương mặt vẫn sáng rỡ như hoa nhưng người đã ở dưới lớp đất dày. Cái chết của những người già. Bệnh tật, mòn mỏi. Con mắt đờ đẫn. Chứng mất trí nhớ. Bàn tay run rẩy. Những vết rạch lớn. Thân thể hoại tử lở loét. Bằng cách này hay cách khác, cái chết đang nói với bạn.

3. Không phải cái chết, chính nỗi lo âu về cái chết mới khiến bạn trở nên rúm ró, ảo não, sợ sệt. Một giọng nói mơ hồ thì thào trong cổ họng, nói cho bạn hay về một cơn đau đang tượng hình đậm dần từ một tế bào chết chóc. Đôi khi một vết xám xanh nơi cổ tay, một vệt lồi lõm đột ngột dưới làn da hay con ruồi ảo giác vụt hiện trong nhãn quan đang mờ đi của bạn. Bất giác bạn lùi lại. Bạn tự nói với trí nghĩ những điều an ủi, chẳng hạn, sống đến hiện tại chẳng phải đã là quá đủ hay sao? Sự thực là chẳng phải đến khi cúm Vũ Hán thành dịch toàn cầu, trái đất được tượng hình gương mặt trùm kín khẩu trang, cái chết mới trở thành chủ đề tìm kiếm. Sự thực là bạn đã nghĩ nhiều về cái chết, cách nó đến từ từ, như một hơi gió nghi ngờ, đến lúc thành cơn bạo bệnh gọi được thành tên. Bạn nghĩ đến cơn đau hành hạ, cái cảm giác một mình vật vã trên giường lạnh, trải nghiệm chỉ của riêng bạn, hoàn toàn cá nhân, không thể chia sẻ. Cái chết cô độc tuyệt đối, tận cùng.