Không khí, nhịp điệu và suy tưởng: đọc chậm truyện ngắn Ý Nhi
 |
Nhà thơ Ý Nhi |
Lê
Hồ Quang
Dù có trong tay bản thảo tập Con ngựa trên bãi biển đã khá lâu, phải sau nhiều lần đọc, tôi mới có thể bước vào thế giới truyện ngắn của Ý Nhi. Lí do có lẽ bởi vì rất khó để áp khung lí thuyết và các khái niệm công cụ tự sự quen thuộc để tiếp cận và lí giải cấu trúc nghệ thuật ấy. Ở đây, không phải đề tài, sự kiện hay nhân vật mà không khí, nhịp điệu và suy tưởng mới thực sự là linh hồn của truyện kể. Chúng kết nối và tác động chặt chẽ với nhau, tạo nên bầu không khí thẩm mĩ rất riêng nhưng không dễ định hình và khái quát hóa. Bởi vậy, ít nhất là với tôi, truyện ngắn Ý Nhi đòi hỏi một cách đọc tương thích: đi sâu vào cấu trúc chỉnh thể của văn bản, trong tiến trình trải nghiệm cụ thể ngôn từ, hình tượng.
Không
khí trong truyện ngắn của Ý Nhi được tạo nên bởi nhiều yếu tố: không gian, thời
gian, cảnh sắc, ngôn ngữ, sắc thái tâm lí… Không gian hoặc nhỏ hẹp (một căn
phòng lợp tôn, một khu chung cư cũ, một con hẻm nhỏ, một quán cà phê…) hoặc rộng
rãi nhưng mơ hồ, phiếm chỉ (một bãi biển, một sân ga, một hòn đảo…). Tính chất mơ
hồ này càng nổi rõ hơn khi tên địa danh được đặt một cách bất định như phố Y, hẻm
X, quán cà phê M… Khoảng cách không gian cũng có tính chủ quan hóa, có thể “co
giãn, tùy theo độ đậm nhạt của các mối quan hệ, tùy theo tình cảm của họ với
nhau” (Chiều). Đấy là không gian của hồi ức, của suy ngẫm, xúc cảm, hiển
nhiên không thể đo lường bằng thước đo vật lí.
Nhân vật trong truyện thường được gọi bằng các từ xưng hô phi cá thể hóa: ông, anh. Tên riêng có khi chỉ là những chữ viết tắt: T., M., K… Tôi nghĩ điều này là có chủ ý. Nó nhằm mục đích xóa mờ căn cước tiểu sử - xã hội để tập trung vào căn cước tâm hồn của con người. Trong các câu chuyện, nhân vật dường như “chỉ dành tất cả thời gian cho việc đi đi lại lại” (Dấu vết) giữa các không gian thực và ảo, quá khứ và hiện tại, hiện thực và mộng tưởng. Ví dụ, trong truyện Đường qua công viên, hành trình nhân vật chính đi qua mấy dãy phố để đến với quán cà phê quen thuộc, vốn chỉ vài bước chân, cũng là hành trình trải nghiệm lại những hồi ức, kỉ niệm của thời thanh xuân sôi nổi với cà phê, khói thuốc, sách vở của mấy chục năm về trước. Còn trong truyện Người đứng bên kia đường, chỉ trong một căn phòng hẹp, với cửa sổ mở nhìn sang bên kia đường, nhân vật đã có thể sống lại trong vô số những chiều kích không gian khác nhau gắn với hoài niệm, tình yêu, sự li tán, mất mát… Không gian thực tại và không gian nội tâm luôn đan cài, chuyển dịch. Có thể hình dung đấy như những chuyến phiêu du tinh thần mà sự thay đổi của không gian cho phép con người có cơ hội quan sát, nhận thức, trải nghiệm lại cuộc đời của chính mình, trong bối cảnh, góc nhìn tham chiếu khác.
