Lê Hồ Quang
Với tôi,
đọc thơ là một sở thích cá nhân. Trong tư cách độc giả, tôi không tìm kiếm điều
gì hơn ngoài việc nhờ thơ chia sẻ, giải tỏa tâm trạng, cảm xúc của mình. Cái
hay của thơ, do vậy, được định nghĩa bằng việc nó thiết lập nhanh hay chậm sự
đồng cảm, mức độ sâu sắc của ẩn dụ và khả năng khêu gợi cảm giác, cảm xúc nhờ
vào những từ “hay”, “đắt”, nói theo cách giáo khoa thư. Nhưng càng ngày, cùng
với việc phải tìm hiểu sâu hơn về thơ, tôi càng phải đối mặt nhiều hơn với
những câu hỏi. Bài thơ này có hay không? Câu hỏi quen thuộc ấy hóa
ra lại là khởi đầu của rất nhiều câu hỏi phức tạp khác. Nhưng thế nào là một
“bài thơ hay”? Và hơn thế nữa. Thế nào là thơ? Đâu là ranh giới phân định cái
gọi - là - thơ và cái không - phải - thơ? Cái gì thực sự tạo nên “tính thơ”?...
Vấn đề càng nảy sinh khi ta tiếp xúc với các hiện tượng cụ
thể, nhất là thơ hiện đại [1].
Có lẽ chưa bao giờ quan niệm về thơ/ tính thơ lại xa nhau đến thế. Cùng với
điều đó, có quá nhiều cách đọc khác nhau, thậm chí mâu thuẫn gay gắt, khiến câu
trả lời về nghĩa và giá trị của tác phẩm càng khó tìm được điểm chung.
Tuy nhiên, cũng từ thực tế ấy, tôi nhận ra rằng vấn đề không chỉ nằm ở việc một bài thơ có hay hay không. Đằng sau câu hỏi về giá trị của một bài thơ còn có một câu hỏi khác: người đọc đã dựa vào đâu để đưa ra đánh giá của mình? Ấn tượng thẩm mĩ ban đầu có thể là điểm xuất phát, nhưng chưa phải là một cách đọc. Cảm giác về cái hay, cái dở của tác phẩm có thể rất thật, nhưng tự nó chưa tạo thành một lập luận thuyết phục. Đọc thơ đối với tôi, vì thế, dần trở thành một quá trình nhận thức, đi từ cảm nhận đến tự vấn, từ trực giác đến phân tích, từ phân tích đến diễn giải và từ diễn giải trở lại với văn bản và với vấn đề cách đọc. Tôi cho rằng, muốn đọc hiệu quả, cần có một tư duy cởi mở, gắn liền với tinh thần trách nhiệm, với ý thức rằng văn bản nghệ thuật có thể không chỉ có một cách tiếp cận; rằng ý nghĩa không phải lúc nào cũng hiện ra như một thông điệp có sẵn; rằng người đọc phải chịu trách nhiệm về những gì mình diễn giải; và rằng mọi diễn giải có sức thuyết phục đều cần trở lại với những dấu hiệu cụ thể của văn bản để được kiểm chứng.
