SỰ LỰA CHỌN CỦA NGÒI BÚT
(Về
công trình Từ nhân cách đến văn cách, phê bình, tiểu luận, Nxb Hội Nhà
văn, 2021)
Lê
Hồ Quang
 |
Tưởng nhớ Thầy Lê Thái Phong |
(Tôi viết bài này vào năm 2022, khi Thầy Lê Thái Phong ra mắt công trình Từ nhân cách đến văn cách. Xin đưa lại như một nén tâm hương tưởng nhớ Thầy).
Đi
từ Người đến Văn, nhà nghiên cứu Lê Thái Phong thường chú ý khai thác những phương diện
tư tưởng mỹ học, triết lí nhân sinh, xã hội, nhãn quan thế giới, quan niệm nghệ
thuật… của nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Không bỏ qua những điểm độc đáo
trong phương diện hình thức, ngôn từ của tác phẩm, nhưng ông quan tâm hơn đến nhân
cách nhà văn thể hiện, hóa thân thành văn cách tác giả trong tác phẩm.
Nguyễn Du và Truyện Kiều là mối quan tâm lớn của ông, phần viết về tác gia và
tác phẩm kinh điển này hơn 1/3 cuốn sách. Đây cũng là phần thể hiện rõ nhất, trọn
vẹn nhất tình yêu và sự am hiểu của ông đối với văn chương, thông qua một hiện
tượng đỉnh cao của văn học dân tộc. Ở đây, tư cách chuyên gia về văn học cổ điển
của ông bộc lộ khá rõ. Với mảng văn học hiện đại, dù đặt tiêu đề “Về các nhà
văn xứ Nghệ”, nhưng những tác giả xứ Nghệ mà ông quan tâm thực ra cũng là
những đại diện tiêu biểu cho văn học Việt Nam hiện đại: Hồ Chí Minh, Xuân Diệu,
Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thế Quang, Trương Đăng Dung…
Là
một nhà giáo nặng lòng với sự nghiệp giáo dục, ở phần 3 cuốn sách, ông dành nói
về vấn đề giáo dục, về nghề dạy học, cụ thể là dạy môn Ngữ văn trong nhà trường phổ
thông. Bên cạnh việc đề xuất một số
phương án nhằm đổi mới phương pháp dạy học văn theo hướng phát triển mĩ cảm người
học (là điều vẫn mang tính thời sự trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay), chia
sẻ những tâm nguyện nghề nghiệp, ông còn bày tỏ mối ưu tư về những mảng tối, bất
cập của cơ chế giáo dục hiện hành, điều mà một nhà giáo tâm huyết và tỉnh táo
như ông không thể không lên tiếng. Có những bài viết về đồng nghiệp rất nồng
nhiệt, cho thấy một góc khác của con người ông - cởi mở, hồn nhiên, dễ xúc động.
Trong sâu xa, ông vẫn là con người say mê cái đẹp và tha thiết tìm thấy điều ấy
trong lĩnh vực nghề nghiệp “trồng người”, đặc biệt ở những đồng nghiệp trẻ tuổi.
Cuốn sách là kết quả nhiều năm suy ngẫm của một ngòi bút tài hoa, khiêm hậu, đã lấy văn chương làm con
đường, làm lẽ sống của cuộc đời mình và đã truyền tình yêu ấy cho bao thế hệ học
trò qua những giờ giảng và những trang viết đầy nhiệt hứng. Viết,
bên cạnh giảng dạy, thực chất với ông là một cách để làm phong phú hơn cuộc đời
đã sống, để mở rộng, nối dài thêm sự chia sẻ, kết nối quan niệm, tư tưởng; hoặc
đơn giản hơn, để tỏ bày nỗi xúc động bất ngờ dâng tràn trước một vẻ đẹp văn
chương mà tâm hồn đam mê không thể kìm giữ…
Đọc những trang viết của nhà nghiên cứu, nhà giáo Lê Thái Phong (mà đến đây, tôi muốn gọi một cách thân thương, giản dị là thầy Phong, như chúng tôi vẫn thường gọi), tôi không khỏi xúc động. Phải, không chỉ là những tri thức về văn chương, những trang viết của thầy luôn nhắc tôi nhớ đến ngôi trường Phan Bội Châu thuở hoa niên, nhớ đến giấc mơ văn chương đầu đời, nhớ đến những khát khao bộc lộ cá tính qua những trang viết bập bẹ. Dẫu được học trực tiếp với thầy rất ít, nhưng với tôi, và có lẽ, với rất nhiều bạn bè của tôi, thầy là một “số phận chứa riêng phần lịch sử”. Sự thật là, với cuộc đời giảng dạy của mình, thầy đã mở rộng mục trường tinh thần của chúng tôi một thuở, gọi dậy trong chúng tôi sự say mê với văn chương và truyền niềm phấn hứng hướng về một cái gì thật đẹp, thật lạ lùng và xa xôi, nhưng đáng mơ ước của đời người, đáng vì nó mà sống, mà khổ đau, hạnh phúc. Những điều đó, quả thực, rộng và dài hơn mọi trang sách. Thầy là một cá tính và nhân cách đẹp đẽ trong kí ức cộng đồng của nhiều thế hệ học trò và dù có cách xa, vẫn không ngừng nâng đỡ, an ủi và làm dịu đi tổn thương của những kẻ trót theo đòi văn chương chúng tôi, theo một cách nào đó. Nên với tôi, Từ nhân cách đến văn cách không chỉ là một cuốn sách, nó khiến tôi nghĩ nhiều hơn về người thầy, về mái trường, về lựa chọn sống với văn chương của người đi trước. Để mỗi khi thầm lặng nhớ về, tôi mãi mãi biết ơn.
Vinh, 9/5/2022
L.H.Q
