SỰ LỰA CHỌN CỦA MỘT NGÒI BÚT

(Về công trình Từ nhân cách đến văn cách, phê bình, tiểu luận, Nxb Hội Nhà văn, 2021)

                                                                                              Lê Hồ Quang

Tưởng nhớ Thầy Lê Thái Phong

             Quan tâm đến văn chương, với nhà giáo, nhà nghiên cứu Lê Thái Phong, trước hết là quan tâm đến con người. Đọc văn, dạy văn, với ông, bao giờ cũng là về vấn đề số phận và cuộc đời con người. Đi từ câu chuyện cá nhân tưởng chừng “rất riêng và rất nhỏ”, ông luôn đọc ra câu chuyện của cộng đồng, lịch sử và nhân loại. Đọc văn, dạy văn, nghiền ngẫm về văn chương, suy cho cùng, chính là để hiểu sâu sắc hơn về con người, để nuôi dưỡng khả năng đồng cảm và chia sẻ, để làm cho người có thể gần người hơn. Dường như đây là sợi chỉ xanh nối liền cách sống, cách hành xử hàng ngày đến phong cách giảng dạy và nghiên cứu văn chương của ông. Vậy là, tên sách có thể đặt sau, nhưng mối quan tâm chủ yếu, cái tư tưởng cốt lõi, hướng tiếp cận chủ đạo của tác giả thực ra đã được hình thành rất lâu từ trước đó, ấy là đi từ Người đến Văn, từ Văn để hiểu Người, thương Người. Có thể nói, đó là một sự lựa chọn tự bên trong, minh triết và giản dị. 

Đi từ Người đến Văn, nhà nghiên cứu Lê Thái Phong thường chú ý khai thác những phương diện tư tưởng mỹ học, triết lí nhân sinh, xã hội, nhãn quan thế giới, quan niệm nghệ thuật… của nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Không bỏ qua những điểm độc đáo trong phương diện hình thức, ngôn từ của tác phẩm, nhưng ông quan tâm hơn đến nhân cách nhà văn thể hiện, hóa thân thành văn cách tác giả trong tác phẩm. Nguyễn Du và Truyện Kiều là mối quan tâm lớn của ông, phần viết về tác gia và tác phẩm kinh điển này hơn 1/3 cuốn sách. Đây cũng là phần thể hiện rõ nhất, trọn vẹn nhất tình yêu và sự am hiểu của ông đối với văn chương, thông qua một hiện tượng đỉnh cao của văn học dân tộc. Ở đây, tư cách chuyên gia về văn học cổ điển của ông bộc lộ khá rõ. Với mảng văn học hiện đại, dù đặt tiêu đề “Về các nhà văn xứ Nghệ”, nhưng những tác giả xứ Nghệ mà ông quan tâm thực ra cũng là những đại diện tiêu biểu cho văn học Việt Nam hiện đại: Hồ Chí Minh, Xuân Diệu, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thế Quang, Trương Đăng Dung…

Là một nhà giáo nặng lòng với sự nghiệp giáo dục, ở phần 3 cuốn sách, ông dành nói về vấn đề giáo dục, về nghề dạy học, cụ thể là dạy môn Văn trong nhà trường phổ thông. Bên cạnh  việc đề xuất một số phương án nhằm đổi mới phương pháp dạy học văn theo hướng phát triển mĩ cảm người học (là điều vẫn mang tính thời sự trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay), chia sẻ những tâm nguyện nghề nghiệp, ông còn bày tỏ mối ưu tư về những mảng tối, bất cập của cơ chế giáo dục hiện hành, điều mà một nhà giáo tâm huyết và tỉnh táo như ông không thể không lên tiếng. Có những bài viết về đồng nghiệp rất nồng nhiệt, cho thấy một góc khác của con người ông - cởi mở, hồn nhiên, dễ xúc động. Trong sâu xa, ông vẫn là con người say mê cái đẹp và tha thiết tìm thấy điều ấy trong lĩnh vực nghề nghiệp “trồng người”, đặc biệt ở những đồng nghiệp trẻ tuổi.  

Nhãn quan phê bình trọng tình, nặng tình này chi phối và cũng góp phần giải thích cách tác giả Lê Thái Phong lựa chọn đối tượng nghiên cứu và hướng tiếp cận, đánh giá. Như đã nói trên, đó là một sự lựa chọn tự nhiên, dung dị, ấm áp của một ngòi bút tài hoa, khiêm hậu, đã lấy văn chương làm con đường, làm lẽ sống của cuộc đời mình và đã truyền tình yêu ấy cho bao thế hệ học trò qua những giờ giảng và những trang viết đầy nhiệt hứng. Cho nên, cuốn sách cũng cho thấy một thứ ngôn ngữ, giọng điệu khá đậm tính cá nhân. Đấy là phong cách của  người thầy tài hoa trên bục giảng, say mê cuốn học trò vào những vẻ đẹp kì diệu của văn chương, trong trạng thái thăng hoa đầy xúc cảm, ưa những nhấn nhá, luyến láy, bình chú, gợi dẫn... Viết, bên cạnh giảng dạy, thực chất với ông là một cách để làm phong phú hơn cuộc đời đã sống, để mở rộng, nối dài thêm sự chia sẻ, kết nối quan niệm, tư tưởng; hoặc đơn giản hơn, để tỏ bày nỗi xúc động bất ngờ dâng tràn trước một vẻ đẹp văn chương mà tâm hồn đam mê không thể kìm giữ…

 Sự thật là, với cuộc đời giảng dạy của mình, thầy Lê Thái Phong đã mở rộng mục trường tinh thần của chúng tôi một thuở, gọi dậy trong chúng tôi sự say mê với văn chương và truyền niềm phấn hứng hướng về một cái gì thật đẹp, thật lạ lùng và xa xôi, nhưng đáng mơ ước của đời người, đáng vì nó mà sống, mà khổ đau, hạnh phúc. Những điều đó, quả thực, rộng và dài hơn mọi trang sách. Phải, những trang viết của thầy luôn nhắc tôi nhớ đến ngôi trường Phan Bội Châu thuở hoa niên, nhớ đến giấc mơ văn chương đầu đời, nhớ đến những khát khao bộc lộ cá tính qua những trang viết bập bẹ. Dẫu được học trực tiếp với thầy rất ít, nhưng với tôi, và có lẽ, với rất nhiều bạn bè của tôi, thầy là một “số phận chứa riêng phần lịch sử”. Thầy là một cá tính và nhân cách đẹp đẽ trong kí ức cộng đồng của nhiều thế hệ học trò và dù có cách xa, vẫn không ngừng nâng đỡ, an ủi và làm dịu đi tổn thương của những kẻ trót theo đòi văn chương chúng tôi, theo một cách nào đó. Nên với tôi, Từ nhân cách đến văn cách không chỉ là một cuốn sách, nó khiến tôi nghĩ nhiều hơn về người thầy, về mái trường, về lựa chọn sống với văn chương của người đi trước. Để mỗi khi thầm lặng nhớ về, tôi mãi mãi biết ơn.    

                                                                                     Vinh, 9/5/2022

                                                                                              L.H.Q