“MỘNG HOÁ”,
MỘT THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT TRONG THƠ MỚI
Lê Hồ Quang
Trong Thơ mới,
từ mộng được sử dụng với một tần số khá cao, với nhiều ý nghĩa và đấy
cũng là một tín hiệu nghệ thuật đã được nhiều nhà nghiên cứu chú ý. Khi sử dụng
lại và đặt nó trong kết hợp từ mộng
hoá, trước hết, tôi muốn gợi nhắc một cách diễn đạt mang dấu ấn riêng của
các nhà Thơ mới, đồng thời, qua đó nhằm định danh một thủ pháp mô tả phổ biến
của họ. Như vậy, mộng hoá là một tên gọi mang tính quy ước nhằm chỉ
những kĩ thuật lựa chọn và tổ chức
hình ảnh, ngôn ngữ theo những cách thức riêng biệt, độc đáo và bằng sự
lựa chọn, tổ chức ấy, biến những sự
vật, hiện tượng được mô tả trở nên gợi cảm, thi vị. Tất nhiên, gắn với
thủ pháp mô tả ấy là một quan niệm, lí tưởng thẩm mĩ riêng về hiện thực, về
hoạt động sáng tạo của các tác giả.
Hãy bắt đầu từ
một biểu hiện tập trung nhất của thủ pháp này: cách sử dụng từ mộng.
Đúng như nhiều nhà nghiên cứu đã lưu ý, mộng là một tín hiệu ngôn ngữ đặc biệt trong Thơ mới. Nó được dùng
với nhiều nghĩa: có khi như một tính
từ chỉ tính chất của sự vật, hiện tượng, chẳng hạn: thơ mộng, mơ mộng...; có khi như một động từ chỉ trạng thái tâm sinh lí
của con người, chẳng hạn: nằm mộng, mộng mị...; có khi như một danh
từ chỉ điều mơ ước và mong muốn biến nó thành sự thật như trong ước mộng, giấc mộng hoặc chỉ một xứ sở đẹp đẽ và nên thơ, đối lập với thực
tại như trong xứ mộng, cõi mộng... Tuy nhiên, trên thực tế
sáng tác, các lớp nghĩa của từ này không hoàn toàn tách rời nhau. Khi sử dụng
ngôn từ, dường như các nhà Thơ mới luôn cố gắng tạo ra một độ mờ nhoè cao nhất về nghĩa, và do
đó, giữa các lớp ý nghĩa, hình ảnh thơ thường có sự đan bện, giao thoa, rất khó
tách bạch rạch ròi. Từ mộng
thường được kết hợp với những từ ngữ cùng trường nghĩa như mơ, giấc mơ, giấc
mộng, mê, chiêm bao... hoặc
trường tính chất, cảm giác tương ứng như mơ màng, mơ mòng, mộng mị, thơ mộng... hoặc trường hình ảnh, sự vật mô tả
mang vẻ đẹp mộng mơ, thi vị, chẳng hạn: thiếu nữ, tình yêu, thiên nhiên,
giấc mơ, nỗi buồn, thơ ca, âm nhạc.... Do vậy, mộng vừa gợi hình ảnh một giấc
mơ, cõi mơ vừa gợi tính
chất nhập nhoà và mơ hồ, đầy ảo diệu của nó, vừa khiến nghĩ đến một hành động,
trạng thái (mơ, mơ mộng), vừa gợi ra những tính chất, hiệu quả mà nó
mang lại (cảm xúc, chất thơ, sự thi vị). Giữa mộng
- tình - thơ là một mối quan hệ không thể tách rời: mộng vừa là cái điều kiện cần, vừa là yếu tố quyết định đồng thời là kết quả phải đạt tới của sáng tạo.
