Thơ Trang Thanh

                                                 ĐƯỜNG TÓC TRANG THANH

(Về tập trên con đường tóc của Trang Thanh [1], 2025, Nxb Hội Nhà văn)

 

https://baovannghe.vn

                                            

                                                     Lê Hồ Quang

Đường tóc như một lối vào thơ

Tính đến nay, Trang Thanh đã xuất bản bốn tập thơ: bay lặng im (2008), mây trắng (2011), thanh không (2023), trên con đường tóc (2025). So với ba tập trước, trên con đường tóc vẫn tiếp tục mạch trữ tình thân phận, nhưng nghiêng  sang khái quát, chiêm nghiệm với hình tượng trung tâm là đường tóc. Thực ra, không khó để nhận ra đường tóc là ẩn dụ cho con đường cuộc đời, số phận của người phụ nữ. Nhưng trong thơ Trang Thanh, con đường ấy còn là hiện thân của những trải nghiệm, kinh nghiệm sống cụ thể và những trạng thái xúc cảm sâu kín, riêng tư, dễ tổn thương của một con người. Và bởi thế, đi từ ý nghĩa là nơi ghi dấu những trải nghiệm thân thể, ký ức và thời gian, hình tượng này dần chuyển hóa thành một cách hình dung về chữ và hành vi sáng tạo, nối liền lịch sử đời sống với lịch sử nội tâm của chủ thể trữ tình.

Bài thơ trên con đường tóc (tên bài này cũng chính là tên của tập thơ) thể hiện rõ cảm hứng hướng về con đường tóc, cũng là con đường đời, con đường số phận của "người đàn bà đi trong đêm":

người đàn bà đi trong đêm tối đen bằng tóc

trên con đường vô tận tết bằng muôn sợi tóc rụng

từ mái đầu nhỏ bé của nàng

 

nàng nhẹ như hơi thở

để con đường mỏng mảnh không bao giờ đứt

cứ nối dài mãi tựa nỗi đau trong tim đang chảy máu

nuôi con đường chạy đến vô cùng

 

tóc có khi nào biết khóc

tóc có khi nào biết cười

có ai đó hỏi nàng, u âm miệng vực.

 

nếu nàng ngã xuống trên sợi tóc

vực sâu giải thoát cho nàng

Tóc là một hình ảnh hết sức quen thuộc trong thơ cổ điển, tượng trưng cho vẻ đẹp của nữ giới hoặc sự trôi chảy nghiệt ngã của thời gian, ví dụ “vân tấn (tóc mây) - Vân tấn hoa nhan kim bộ dao (Tóc mây, mặt hoa, trâm vàng rung động) trong thơ Bạch Cư Dị - Trường hận ca; hoặc “bạch phát” (tóc bạc) - Triều như thanh ti mộ thành tuyết (Sáng còn như tơ xanh, chiều đã thành tuyết trắng) trong thơ Lí Bạch – Thương tiến tửu… Đây cũng là hình ảnh quen thuộc trong thơ nhiều tác giả hiện đại, diễn tả vẻ đẹp thân thể của nữ giới, dấu ấn của thời gian, tuổi tác và sự suy tàn. Tuy nhiên, trong thơ Trang Thanh, tóc đã trở thành một hình ảnh có ý nghĩa đặc biệt. Hãy đọc lại trên con đường tóc. Bài thơ có ba hình ảnh kết nối chặt chẽ: con đường - người đàn bà - tóc. Con đường được kết dệt bởi “muôn sợi tóc rụng” của người đàn bà “nhẹ như hơi thở”. Đó là một con đường “tối đen”, “vô tận”, “mỏng mảnh không bao giờ đứt”, “tựa nỗi đau trong tim”. Con đường tóc cũng là con đường thời gian, con đường nội tâm. Tóc, với sắc đen, gợi hình ảnh bóng đêm, sự đen tối, cảm giác đe dọa. Tóc rụng là ám ảnh của sự hư hoại, tàn phai. Tuy nhiên chính những sợi tóc rụng, vốn gợi sự mất mát, lại kết dệt nên con đường “không bao giờ đứt”. Nghĩa là sự suy mòn của thân thể đồng thời trở thành điều kiện để con đường cuộc đời, số phận ấy tiếp tục tồn tại. Hình ảnh giả định “nếu nàng ngã xuống trên sợi tóc”, gợi liên tưởng đến một tình thế hiểm nghèo, như ngàn cân treo sợi tóc, đồng thời nhấn mạnh tính chất đau khổ của con đường định mệnh, bởi vực sâu - có thể hiểu như cái chết chực chờ - với “nàng”, đã là sự giải thoát so với cuộc sống thực tại. Ở đây, bộ ba hình tượng con đường - người đàn bà - tóc đã được hợp nhất trong một nhãn quan thẩm mĩ mang tính đặc thù.

Như vậy, đường tóc là một biểu tượng quan trọng, hàm chứa những ý nghĩa độc đáo trong thơ Trang Thanh. Hoàn toàn có thể xem “đường tóc” như một chìa khóa mở lối vào thế giới nghệ thuật trong tập trên con đường tóc nói riêng, sáng tác thơ của Trang Thanh nói chung.

 

 Cố hương: mẹ cha và kí ức cánh đồng

 Một khi hình dung cuộc đời, số phận con người như một con đường thì ắt con đường ấy phải có điểm khởi đầu. Với Trang Thanh, điểm khởi đầu ấy là hồi ức, hoài niệm về làng quê. 

Nhìn từ đây, thế giới của đường tóc là điểm giao cắt, nối kết giữa quá khứ và hiện tại, làng quê và thị thành. Quê hương, mẹ cha, tuổi thơ và cánh đồng… là những yếu tố không thể thiếu của quá khứ, một quá khứ gắn liền hiện tại, kiến tạo nên cái tôi chủ thể trong hiện tại. Hình ảnh “tuổi thơ cỏ sắc máu đào” xuất hiện ở phần đầu của tập thơ như tiên báo về một số phận “đứng không yên ổn, ngồi không vững vàng” (mượn cách nói trong Truyện Kiều, Nguyễn Du). Mặt khác, nó cũng khẳng định về sợi dây kết nối sâu xa, bền vững của cái tôi trữ tình với cố hương, với cánh đồng, gốc rạ, cua ốc, cỏ dại… Đó là cội rễ tinh thần, xúc cảm không thể đứt lìa dù đã bao năm con người dấn thân vào hun hút phố thị: 

ta đã chạy trên cánh đồng chi chít

gốc rạ nhọn những mầm gai cắm ngược

tuổi thơ cỏ sắc máu đào

                  (không bóng chim về)

Miền quê ấy được gọi dậy qua hoài niệm, nỗi nhớ, ám ảnh thiên tai và sự nghèo khó, nhọc nhằn. Những cảnh tượng trong hồi ức hiện lên gần gũi và cảm động nhưng vẫn gợi cảm giác cô độc, buồn thương:

mọc dưới đáy nước ngân ngấn mắt sao

mọc dưới bùn tóc gội trăng lõa xõa

mọc dưới cánh bèo những ngón đồng chiêm

bầy cá trượt cơn mơ mẹ

…

mẹ đi lưng còng cành trăng

mộng hôn hoàng lóng lánh võng cành trăng

đắp mây ôm con mà ngủ

                  (đồng chiêm)

Dù gắn bó sâu sắc với quê nhà, miền đất trong tâm trí của cái tôi trữ tình vẫn ẩn chứa nhiều bóng tối, hơi lạnh, những ẩn ức sâu  kín. Nhiều hình ảnh đồng quê xuất hiện đầy ma mị, ám ảnh:

những con dế gáy trong tai tôi

đòi nợ một phần đời

trên cánh đồng rạ rơm

chết ngồi

 

bầy đom đóm lóe ma trơi

bụi tre vặn mình

kêu lên chuỗi cười

trắng hoang tóc bời

                  (vọng đêm)

Trong phần này, bài thơ gây ấn tượng với tôi nhất chính là gửi cha. Bài thơ giản dị đến thắt lòng. Như nỗi đau, nỗi tuyệt vọng mà đứa con gửi đến người cha nằm dưới mộ. Đó là một lối viết gây xúc động. Bài thơ có rất nhiều câu hỏi dồn dập, nghẹn ngào:

đã nhiều khi

rất nhiều khi cha ạ

con muốn lao vào chiếc ô tô đang chạy trên đường

con muốn ngủ một kiếp dài

muốn làm loài cỏ gai

Vì một lí do nào đó không rõ, dường như Trang Thanh nói chuyện với người dưới mộ dễ dàng hơn với người đang sống. Có lẽ, khi trò chuyện với cha, người đã khuất, Trang Thanh tìm thấy ở đó niềm tin mình được thấu hiểu, được xót thương vô điều kiện, cùng sự kết nối tâm linh và sức mạnh phù trợ thiêng liêng, bí ẩn. Cố hương với làng quê, cánh đồng, người mẹ già và người cha đã mất không chỉ là quá khứ, chỗ dựa, sự nâng đỡ. Nó là tấm gương để chủ thể soi vào đó, cắt nghĩa những đau đớn, thương tổn bên trong mình. Và để hiểu: thế giới này quá chật chội/ trong mỗi con người đều có một ngục tù. Bài thơ đi từ câu hỏi về thế giới bên kia đến câu hỏi về sự thấu hiểu giữa con người, và cuối cùng, đến lời thú nhận về nỗi tuyệt vọng. Nó không đơn thuần kể nỗi đau mà tổ chức nỗi đau thành hành động đối thoại với quá khứ và chính mình.

Như vậy, kí ức cũng chính là một mảnh ghép không thể thiếu của hiện tại. Thậm chí, đó là một phần quan trọng tạo nên căn cước tinh thần của chủ thể trong hiện tại. Điều tôi muốn nói thêm là dù viết khá nhiều về đề tài này, tác giả không lý tưởng hóa quê hương thành miền bình yên của kí ức. Những hình ảnh “gốc rạ nhọn”, “mầm gai”, “tuổi thơ cỏ sắc máu đào”, “bầy đom đóm lóe ma trơi”… cho thấy cố hương vừa là cội rễ tinh thần nhưng cũng là nơi lưu giữ không ít tổn thương, mất mát.

 

  Hoa: vẻ đẹp, tình yêu và nỗi đau

  Nếu gốc rễ sinh thành và kiến tạo con đường tóc của Trang Thanh là kí ức và cố hương, thì hoa là một ám ảnh thẩm mĩ xuyên suốt con đường ấy, nơi vẻ đẹp, nỗi đau và sự tàn phai của kiếp người cùng lúc hiện diện. 

Trong nỗi đau tỏa hương trên cành gai, loài hoa được nhắc đến là sen. Sen gắn liền với các phẩm chất nữ tính: mềm mại, dịu dàng (em là lụa, tơ lụa dịu dàng; ngọt ngào tỏa hương…), thanh tân, đầy sức sống (trắng ngần, phập phồng nhịp thở, khát khao sinh nở…). Nhưng sen cũng được mô tả như một bản thể bi kịch, bởi thực tại cuộc đời tàn nhẫn và bởi cả những lí do thuộc về định mệnh. Bởi vậy, nhìn những bông sen viên mãn rồi tàn phai, nhà thơ nhìn thấy “nấm mồ đơn độc của nỗi bất lực làm người” và “nỗi đau ngọt ngào tỏa hương”:

em tơ lụa dịu dàng

đợi cơn mưa tháng ba thổi bùng mọi khát khao sinh nở

nỗi đau ngọt ngào tỏa hương trên cành gai

    Nhìn rộng hơn, hoa trong thơ Trang Thanh thường được phát hiện và mô tả trong những tương quan nghịch lý, giữa vẻ đẹp, sự mềm mại, khả năng sinh nở và sự gai góc, tổn thương, hủy hoại. Hoa gắn với vẻ đẹp và trải nghiệm thân thể, xúc cảm nữ giới. Nhưng hoa cũng gợi hình ảnh của vết thương, nỗi đau đớn và những bi kịch của tình yêu và cuộc đời: Anh chạy bên bờ vực lũ/ sóng nở hoa máu đỏ/ muốn nuốt anh (chảy), ta vặn tên mình ướp trà hoa bạc mệnh/ hỏi ngày uống mấy chung vơi (hỏi ngày); nở giữa đời anh/ đóa miên trường/ xanh cánh đồng gục ngã (hỏi chiều)… Nghịch lí về hoa - và nhìn rộng ra, là nghịch lí về tình yêu và đời sống - không chỉ là nội dung được mô tả, mà chính là một đặc điểm thuộc về thi pháp mô tả và liên tưởng của tác giả. Trong trường liên tưởng vừa liên kết vừa đối nghịch của các tính chất, trạng thái mâu thuẫn, hình tượng hoa thường được chuyển hóa từ cái đẹp sang nỗi đau. Đúng hơn, hoa và cái đẹp thường được tác giả nhìn nhận trong cảm thức đau đớn, một cái đẹp vừa mong manh, ngọt ngào vừa đau đớn, ma mị.

Chính bởi vậy mà trong kinh buồn, hoa gắn với một giấc mộng “dài hơn đường chân trời”, với lời thơ “như kinh ca” của “người buồn câm”:

Trên những tầng mây bỏng

Thơ kén người buồn câm

Lời đâu như kinh ca

Quên cười bóng cợt trăng

Ca nỗi đơn sai

Nỗi trầm tù đọng

Chiều hôn giùm ta nhành hoa bên sông

Và ôm cùng ta mây trắng tang chồng

Nỗi đau sừng sững cất lời ở câu cuối cùng, đâm toạc những ấn dụ mĩ miều. Hoa là hoa tang, mây là mây tang. Lời thơ là lời kinh tuyệt vọng. Trên con đường tóc, trên ván cờ cuộc đời, cái tôi trữ tình dường như đã đem toàn bộ những gì mình có ra để sống, để yêu, để đấu tranh cho điều mình kì vọng, nhưng chung cục là “ván cuộc đọa đày” và “hoa gãy ruộng cày”. Đường tóc Trang Thanh, ở những hình ảnh hoa đẹp nhất, vẫn gợi những trải nghiệm và ám ảnh bi kịch, chua xót của “cuộc người” đàn bà.              

 

Cuộc bay với linh hồn

Nhìn trong cả hành trình, đường tóc của Trang Thanh có thể hình dung như cuộc bay với linh hồn, ở đó, “mọi con đường đều mở ra vực thẳm”, khiến con người “càng thở càng đau”. Ý thức đào sâu vào đời sống nội tâm xuyên suốt trong sáng tác thơ của Trang Thanh. Trong thơ chị, ý thức về bản thân như một cái tôi khổ đau, mất mát nổi lên rất rõ. Như chính ý thức về cái tên “của tôi” - Trang Thanh: hỏi chữ/ chữ quay ngược cợt cười/ thanh hỏi nhũn/ dấu huyền treo/ dấu ngã nằm co/ thanh sắc lao đi/ dấu than câm/ dấu nặng chìm/ còn lại thanh không... (thanh không)[2]; Như chính gương mặt “của tôi”: tôi/ mặt dài, da nâu, mũi gãy/ mắt thẳm/ đêm sầu mất ngủ; tôi/ trán dô cằm nhọn gò má cao/ nhân trung sâu/ thọ đau kiếp nạn  (Trang Thanh)[3]. Như chính bàn tay “của tôi”: đôi bàn tay em/  gân mạch dọc ngang/ chỉ dấu của tháng năm đời người/ hai lần đò chưa khi nào đeo nhẫn cưới (bàn tay). Chủ thể trữ tình không ngần ngại bộc lộ nỗi đau đớn tận cùng khi nói về những mất mát riêng tư, bằng một thái độ giản dị, trực diện. Như thể đơn giản chỉ là đến một lúc nào đó, nỗi đau đòi được cất tiếng, được bùng vỡ:

giấc mơ ngược triền thơ

quằn lên những hình hài đêm

muốn đổ về sông gội rửa

 

mà thời gian nhỏ mọn

đòi soi gương đếm tóc

không vẫy ai về lại bến bờ

(soi gương)

Thế giới đường tóc của Trang Thanh được xác lập từ những hình ảnh, cảm giác và kinh nghiệm mất mát trực tiếp, nó lặn sâu và dồn nén trong kí ức, tạo nên những hình ảnh siêu thực, dị thường:

làm sao dẫn ta đi

đêm nay trăng gọi tên cô gái điên

cúc mây gội nhụy tiên tóc xõa

thơm ngột ngạt sao hôm

nở giữa đời anh

đóa miên trường

Xanh cánh đồng gục ngã

                    (hỏi chiều)

Cũng chính vì vậy, trong cuộc bay với linh hồn, khi giữa mênh mông cuộc đời “gió cứ lộng bốn bề vọng sóng/ quanh chúng ta, mọi con đường đều mở ra vực thẳm”, người phụ nữ ấy còn biết bấu víu vào đâu ngoài nội tâm của chính mình? Đường tóc, giờ đây, vừa là con đường số phận, là định mệnh không thể trốn chạy, nhưng đồng thời cũng là một điểm tựa, cầu nối: “dưới kia vực sâu ta nối tóc làm cầu”. Và khi đó:

đêm nay

rồi chắc cả mai và kia nữa

chúng ta sẽ bay vào lòng giông tố

tìm tâm bão mà buông

                  (cuộc bay với linh hồn)

Ở đây, có thể hiểu “buông” là biểu hiện của trạng thái kiệt sức. Sau những trải nghiệm đau đớn tột cùng, con người đành “buông tay” chấp nhận hoàn cảnh. Nhưng cũng có thể hiểu “buông” như trạng thái từ bỏ sự chấp trước, bám níu trong tâm thức, để bình thản đối diện với “tâm bão” cuộc đời.

Thơ Trang Thanh cho thấy nội tâm người phụ nữ nhiều tổn thương, đau đớn, không ngừng chất vấn về cuộc đời, số phận. Dẫu có lúc không khỏi oán trách số phận “oan nghiệt”, “nắng quả phụ cuồng thu rát mặt”, oán trách nghiệp viết “chữ diệt chữ lời diệt lời”, thì sáng tạo, làm thơ có lẽ vẫn là một “lối thoát” tinh thần của người phụ nữ này. Có điều, thơ chị cũng cho thấy sự vận động từ đời đến thơ không phải lúc nào cũng là một quá trình xuôi chiều hoặc nhanh chóng giúp con người giải thoát khỏi nỗi đau khổ.

nổ đi nào tôi ơi

hình của bóng, bóng của hình lăn khốc

tẩm liệm cho vôi

sôi rồi thì lạnh

chữ diệt chữ lời diệt lời

thương sát một tôi

          (lối thoát)

Xét đến cùng, sáng tạo là một cách để con người tự chữa thương và cân bằng nội tâm nhưng nó không thể giải trừ tuyệt đối nỗi đau khổ. Ngược lại, nỗi đau một khi được chưng cất thành hình tượng nghệ thuật có thể trở nên ám ảnh và dữ dội hơn. Nhưng phải chăng đó là cách thơ xác nhận sự cần thiết của mình? Như một người bạn đường ít lời nhưng thấu hiểu, trong lúc người thơ khốn cùng, tuyệt vọng, thơ lặng lẽ có mặt để chứng thực và lưu giữ những trạng thái bất thường nhất, riêng tư nhất, ít được tỏ bày nhất của nội tâm. Nỗi tuyệt vọng cùng cực được trang trải trong thơ, kết đọng trong hình tượng và ngôn từ, một lúc nào đó, có thể sẽ trở thành đối tượng quan sát, chiêm ngắm của chủ thể trữ tình, như một kí ức không quên trong lịch sử nội tâm. Và nhớ lại, nhờ thơ, không phải để khơi lại nỗi đau, mà để thay đổi mối quan hệ với nỗi đau và thấu hiểu hơn về chính mình. Sự giải thoát, nếu có, nằm ở khả năng nhìn lại ấy chứ không phải ở một kết quả chữa lành được bảo đảm từ đầu, một cách duy lí, đơn giản.

 

Cuộc bay với chữ

Nhưng từ kinh nghiệm sống đến hình thức thơ đâu phải là một sự chuyển dịch tự nhiên, trực tiếp? Những đau đớn, mất mát và ám ảnh chỉ thực sự trở thành nghệ thuật khi được tổ chức lại bằng ngôn ngữ, hình tượng và nhịp điệu. Đó là lí do từ “cuộc bay với linh hồn”, Trang Thanh đã đi tới “cuộc bay với chữ”, nơi chị không chỉ giãi bày đời sống nội tâm mà còn đối diện với chính chất liệu và khả năng biểu đạt của thơ.

Có lẽ ban đầu chữ hiện diện trong thơ Trang Thanh chỉ như một phương tiện để bộc lộ tiếng nói trữ tình cá nhân. Kết quả là trữ lượng thông tin về hoàn cảnh riêng tư với những đổ vỡ, mất mát xuất hiện khá dày đặc. Lớp tính từ, động từ mô tả, bộc bạch các trạng thái xúc cảm (ví dụ tuyệt vọng, cô độc, tủi cực, bi thương, đau xót, sợ hãi, bơ vơ, tả tơi…) hoặc hình thức bộc lộ trực tiếp tâm sự chủ thể (ví dụ: thế giới bên kia có linh hồn thật không cha?/ có cuộc sống thật không cha?/ cha có nhìn thấy con hàng ngày?/ có thấy con tuyệt vọng không? - gửi cha) xuất hiện khá thường xuyên. Chúng tạo nên một ngôn ngữ và giọng điệu thơ giàu biểu cảm và thấm đẫm tính trữ tình trực tiếp. Nhưng thơ không chỉ kể lể cảm xúc. Để tránh cái bẫy kể lể xúc cảm, thơ đòi hỏi một cách xử lí bằng ngôn ngữ và hình tượng riêng. Với tư cách là một phương diện của hình thức nghệ thuật, chữ - hay nói rộng hơn là ngôn ngữ - trong thơ Trang Thanh được tổ chức và kết hợp theo những cách thức khá đặc biệt. Các hình ảnh, từ ngữ thường kết hợp theo mạch liên tưởng chủ quan hơn là theo logic ngữ pháp thông thường. Xuất hiện khá thường xuyên những hình ảnh mang tính tượng trưng, siêu thực (tuổi thơ cỏ sắc máu đào, mẹ đi lưng còng cành trăng, trắng hoang tóc bời, mưa giăng mùa đa đoan, sông nở hoa máu đỏ, đêm chập chờn mắt bão, những cườm thơ buốt ruột, nắng quả phụ cuồng thu rát mặt…). Văn bản có nhiều khoảng trống và sự đứt gãy bề mặt do thiếu vắng các quan hệ từ và các hình thức kết nối cú pháp. Các dòng thơ thường đứng cạnh nhau như những ngữ đoạn độc lập. Cách tổ chức ngôn ngữ này gây ấn tượng mạnh về mặt hình ảnh, gợi không khí mơ hồ, ám ảnh và trường liên tưởng rộng. Nhưng nhược điểm kéo theo là làm suy yếu tính liên kết, khiến văn bản có thể trở nên rời rạc và tối nghĩa.  

Tương ứng với sự chuyển biến trong nhận thức và cách xử lí ngôn ngữ, dần dần, từ một công cụ để chuyển tải tâm sự, chữ được nhà thơ ý thức như một đối tượng thẩm mĩ, trở thành một hình tượng sáng tạo: đời suông trang giấy mỏng/ gió xé mặt rầu phơi/ chữ giận mình sáo rỗng (kinh buồn). Đương nhiên, suy tư về chữ, viết về chữ không có nghĩa tác giả chỉ dừng lại ở chữ. Qua chữ, nhà thơ có thể nhìn sâu hơn về đời sống, con người và sự sáng tạo, từ một góc độ khác. Hãy đọc lại những câu thơ trong bài kết thúc tập - tóc mình viết lên mây:  

tưởng tượng tóc mình viết lên mây

vừa bay vừa mọc

chữ vùi mưa trắng rụng

 

trên trang đời tất tay

ván cuộc điêu linh

ván cuộc đọa đày

 

người nở trên mây

muông thú mọc trên mây

hoa gãy ruộng cày        

Hình dung “viết lên mây” đưa hành động sáng tạo vào một không gian vừa rộng mở vừa bất định, ở đó, chữ có thể được giải phóng khỏi thân thể (vừa bay vừa mọc) nhưng cũng có nguy cơ mất mát, rã tan vào hư không (vùi mưa trắng rụng). Hình ảnh tóc, chữ, mây, trang đời và cuộc viết được đặt trong cùng một trường liên tưởng, cho phép người đọc cảm nhận hành động sáng tạo như một phần của hành trình sống. Và khi đặt cảm nhận ấy cạnh “chữ vùi mưa trắng rụng”, câu hỏi giờ đây không chỉ là thơ có cứu rỗi được con người hay không, mà còn là thơ có thể giữ lại điều gì trước sự hủy hoại của đời sống. Đặc biệt trong đoạn kết, dòng thơ cuối cùng thu gọn vào bốn chữ, với nhịp 2/2, tạo nên một sự đứt gãy cả về hình ảnh lẫn nhịp điệu. “Hoa” gợi cái đẹp, sự sống và khả năng sinh nở, “gãy” đã hủy hoại khả năng ấy; “người nở trên mây, muông thú mọc trên mây” mở ra một không gian mênh mông siêu thực, chỉ tồn tại trong tưởng tượng hoặc giấc mơ trong khi “ruộng cày” đưa tới một không gian thực tế nhỏ hẹp. Sự va chạm giữa các trường nghĩa này khiến câu thơ khó quy về một nghĩa duy nhất. Đồng thời, nó mở ra liên tưởng về cái đẹp bị tổn thương trong thực tại, gợi một âm hưởng bi kịch.

Một khi xem chữ - rộng hơn là thơ, là nghệ thuật - trong tư cách một đối tượng để nhận thức và sáng tạo, Trang Thanh không dừng lại ở nội dung trữ tình mang tính tự thuật. Càng ngày, thơ chị càng thể hiện rõ ý thức sáng tạo về mặt kĩ thuật, bút pháp. Sự song hành giữa tính chất trữ tình trực tiếp và tính chất tượng trưng, ám gợi ấy đã tạo nên một nghịch lí. Một mặt, thơ chị có những điểm khá gần với lối trữ tình truyền thống, là lối thơ đề cao việc giãi bày trực tiếp, nồng nhiệt tiếng nói nội cảm, mặt khác, nó mang một dáng dấp kín đáo rất hiện đại trong cách kiến tạo và trình bày tiếng nói nội tâm ấy.  

Đọc thơ Trang Thanh, tôi nhận ra dấu ấn của một lối thơ đi rất sát với cảnh ngộ cá nhân, với những trải nghiệm đời sống riêng tư của người viết, trong những trạng thái xúc cảm đầy phức tạp. Tập trung vào chủ đề tình yêu, kí ức, nỗi đau, chị đã biến thơ thành một hành trình nghiệm sinh thầm lặng mà sâu sắc về “cuộc chữ”, “cuộc người”. Phát hiện nghệ thuật đáng chú ý nhất của Trang Thanh không nằm ở việc lựa chọn tóc như một biểu tượng nữ tính, mà nằm ở cách chị biến tóc thành nơi gặp gỡ của thân phận và sáng tạo. Chữ trong thơ Trang Thanh không xuất phát từ những suy tư trừu tượng mà mọc lên từ đau đớn, ký ức và kinh nghiệm sống cụ thể. Và hành trình của người đàn bà trên con đường tóc, đi qua những đổ vỡ, thương tổn cũng chính là hành trình của một chủ thể thơ đi tìm tiếng nói cho chính mình.                                                      

            Vinh, 19/6/2026

                                                                                              L.H.Q.

                                                                             

 

[1] Trang Thanh sinh năm 1974. Hiện sống và viết ở Hà Nội. Nhan đề tập thơ trên con đường tóc và các bài thơ trong tập không viết hoa chữ cái đầu tiên. 

[2] Trích trong tập thanh không, Nxb Hội Nhà văn, xuất bản năm 2023.

[3] Trích trong tập bay lặng im, Nxb Hội Nhà văn, xuất bản năm 2008.