Tưởng tượng

TƯỞNG TƯỢNG

Tưởng tượng, cũng như ăn, hít thở, nghĩ (hoặc nhiều hơn là không nghĩ) và nói, tưởng tượng sống trong bạn, già đi từng ngày cùng với bạn, nhưng kiên nhẫn và ưa ngấm ngầm nổi loạn. Như thể đang níu cầu thang lần mò từng bậc, bất chợt càu nhàu đá văng chiếc dép rơi vèo xuống. Tưởng tượng đến bất ngờ, những hình dung ngẫu nhiên, chẳng thể đoán định (việc gì phải thế?), đối nghịch và luôn tươi mới, đôi khi u ám, nhưng vẫn tươi tỉnh rất mực trong cái vẻ u ám đó. Như thể một buổi trưa chuyển mùa giữa hạ, sau dằng dặc ngày nắng trút lửa, cái vẻ u ám đó, dù làm bạn đau đầu muốn chết, vẫn làm dấy lên một niềm hiu hiu phấn khích. 

Tưởng tượng đưa bạn đến một đời sống chưa từng. Một tuổi thanh xuân chưa biết có đã vội qua. Những trải nghiệm chói chang rực rỡ mà bạn tin nếu bạn thực sự ở đó vào đúng giây phút đó cũng không thể nào như trong trí tưởng. Nên tưởng tượng đưa bạn đến nhiều hơn với sự cô độc. Bạn không thực biết, cuộc đời mình, nếu giả dụ có thể sống theo một cách khác, như con đường mà trí tưởng tượng dẫn dụ, rốt cục sẽ như thế nào? Bạn chưa bao giờ dám thử. Tưởng tượng là cách để ta sống nhiều hơn một cuộc đời. Nhưng rốt cục, bạn chỉ có một cuộc đời để sống mà thôi.

Nên xét đến cùng, tưởng tượng cũng chỉ là một cách trốn chạy. Chính mình. Chính cuộc sống mà bạn đang sống và không dám khác đi. Khư khư bám lấy mỗi ngày như thể con cua bám toàn bộ những cẳng chân khẳng khiu vào mô đất khô khốc chỉ chực rã tan thành bụi bên vệ cỏ bạn đã nhìn thấy trong một buổi chiều mùa hè rất xa. Như thể tất cả chỉ là trò cợt nhả của trí tưởng tượng. 

Đọc - Nói - Viết - Nghe

Tranh Triple self portrait, 1960, của Norman Rockwell.

CHUYỆN ĐỌC

Mình thích đọc. Nhỏ thì mê. Chuyện chúi mũi vào sách để cơm sống - nhão - khét là chuyện bình thường. Lớn lên, học đại học chủ yếu đọc giáo trình. Tác phẩm thì chủ yếu đọc trong mấy mục tóm tắt để thi qua môn. Cũng qua thật. Còn bây giờ, đọc đơn giản là do... có sách. Sách giờ mua dễ. Qua Tiki và các gian hàng sách trên mạng. Hoặc theo dõi bạn fb kinh doanh sách theo kiểu hàng tuyển, đúng gu thì gửi tiền qua tài khoản, xong thì ung dung đợi sách về. Đôi khi dân tỉnh lẻ về thủ đô, tranh thủ đến phố Đinh Lễ khuân ào ạt một số. Rồi nhẩn nha hàng năm có khi không kịp xem lại trên giá đã thêm bao nhiêu đầu sách mới, có cuốn còn nguyên cả màng bọc.

Khi còn thời gian, lúc nào cũng nghĩ sẽ làm chuyện này chuyện kia và nhất định sẽ đọc sách. Rốt cục chẳng đọc được gì. Nhưng khi công việc sự vụ dồn đống lại, ngực nghẹt thở và đầu óc thì trống rỗng, chân tay lạnh như nước đá dù trời đang là chính hạ, mới sực nhớ là sách còn nguyên dãy trên giá. Thì đọc.

Mình có thể đọc bất kỳ ở đâu. Đọc tranh thủ giữa buổi. Ngồi trong xó, giữa hai góc kệ sách, chân co lên trong tư thế đầu gối quá tai hoặc nằm sóng xoài trên sàn nhà. Quần cộc, áo ba lỗ, tay lăm lăm một cái bút chì 3B để gạch chân hoặc ghi chép lăng nhăng bên lề sách. Đọc vào quãng độ 11 giờ đêm, khi bé con đã ngủ, bật bóng đèn vàng đầu giường, bắt đầu nghi lễ đeo kính và giở sách. Độ vài trang thì sách rơi độp vào mặt, mới biết đã ngủ được một giấc đã. Công nhận sách còn hiệu quả gấp mấy lần thuốc ngủ. Thỉnh thoảng mình sẽ đọc sách trong toilet. Nếu đó là một toilet sạch sẽ, khô ráo, nhiều ánh sáng nữa thì đúng là thiên đường trên mặt đất trần thế này.

Mình có thể đọc bất cứ thứ gì. Sách văn học. Vật lý phổ thông. Thơ. Sách dạy nấu ăn. Bí quyết để ăn mặc đẹp. Triết học. Đắc nhân tâm. Thực đơn giúp bé khỏe mạnh và thông minh. Thấy Phật. Tử vi tuổi Giáp Dần. Trái tim đàn bà. Mình đặc biệt thích loại sách dạy nấu ăn. Những năm học đại học, ngồi xổm trên giường tầng 2, nuốt trộng cơm trộn rau muống luộc trộn nước mắm thải mà mắt dán vào cuốn sách dạy nấu ăn, gồm 3 lạng thịt heo xay, tôm nõn, mỡ nước, nước cốt dừa, nêm bột ngọt, bột nêm, hạt tiêu đen, đảo kỹ hành mỡ, hương vị ngào ngạt trong bộ não teo tóp vì đói khát và tưởng tượng.

Nhưng mình vẫn thích đọc. Giữa đống bát đũa chưa rửa, quần áo chưa giặt. Giữa những công việc quay cuồng vô nghĩa. Giữa những ham muốn so đo tính đếm nhỏ nhen hỗn loạn. Nó làm tim đập từ tốn hơn. Bớt đi những cơn cuồng nộ vô thức, không thể kiểm soát.

Đọc làm mình sống chậm lại.

Mình đọc nhanh, nhưng quên còn nhanh hơn.

Walden

WALDEN, MỘT MÌNH SỐNG TRONG RỪNG

Mình đã từng ước là có thể một mình sống trong rừng, lúc nào đó. Chỉ riêng việc nói ra điều ấy đủ thấy giờ mình đã biết an ủi bản thân đến thế nào. Thực ra mình vẫn thường nghĩ đến cái chết. Mình mong một cái chết thật nhanh gọn, không dây dưa, không làm người khác kinh khiếp. Nhưng làm sao được, lúc ấy còn chẳng đủ tỉnh táo để nói ra. Nhớ đến ba, lúc gần mất vẫn cố ra hiệu để con đỡ dậy, cố ngồi thật ngay ngắn trên giường, để chỉ ngắc ngứ những lời cuối cùng. Bao nhiêu năm đã qua. Trong trí mình buổi chiều ấy cứ mờ mịt một màu xám tối. Có phải không, như chiều nay.

Mình rất muốn đi vào trong rừng, ở bên một đầm nước. Một ngày nào đó. Nghe tiếng ếch nhái chẫu chàng ễnh ương. Mùi cỏ dại chắc sẽ ngai ngái. Bao năm rồi mình không dám bước chân trần trên cỏ. Nhưng bây giờ thì chưa. 

Với lại, ở đây không có đầm, cũng không có rừng.

Thơ Inrasara

THƠ INRASARA “NHẬP CUỘC VỀ HƯỚNG MỞ”

                                                      Lê Hồ Quang

1. Trong tác phẩm của mình, Inrasara thường xuyên nói đến sự “nhập cuộc”, “chuyển hướng”, cái Mới, cái Khác… Nhiều tên sách của ông đọc lên như tuyên ngôn: Chưa đủ cô đơn cho sáng tạo, Nhập cuộc về hướng mở, Song thoại với cái mới, Thơ Việt hành trình chuyển hướng say… Đó là những tín hiệu ngôn ngữ rất đáng chú ý. Nó cho ta nhận thấy mối quan tâm cũng như sự tập trung và nhất quán trong tư tưởng của tác giả về những vấn đề ấy. Trong tư cách người cầm bút, mối quan tâm hàng đầu của Inrasara, cũng là chủ đề trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm của ông, ấy là vị trí/ tình thế của người viết/ sự viết trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện tại. Với ông, người nghệ sỹ hôm nay phải hiện diện vừa với tư cách “công dân toàn cầu”, vừa với tư cách một vùng/ địa phương văn hóa cá biệt. Một mặt, anh ta phải hướng ra thế giới bên ngoài để tìm kiếm, khám phá những giá trị chung, phổ quát của nhân loại, mặt khác, phải biết bảo lưu, gìn giữ những giá trị bản địa riêng biệt. Tất nhiên, những nhận thức, tư tưởng đó phải được thể hiện bằng thứ ngôn ngữ hình tượng độc đáo, kết đọng những tìm tòi, khám phá của tác giả trên hành trình hướng ra thế giới.

Thơ Hoàng Hưng

    BIỂU TƯỢNG THƠ HOÀNG HƯNG

                                                                                      Lê Hồ Quang

           Khi nói về thơ Hoàng Hưng, nhiều người thường sử dụng ngay những biểu tượng trong thơ ông để khái quát hóa cảm nhận của mình, chẳng hạn Hoàng Hưng đi tìm mặt (Hoàng Cầm); Người chỉ đếm đến một (Thanh Thảo); Người đi tìm mặt, người đi tìm... thơ (Nguyễn Thị Minh Thái); Hành trình Hoàng Hưng (Vân Long), “Hành trình” đến giấc mơ “tràn ánh sáng” (Nhật Lệ), v.v. Điều đó không phải ngẫu nhiên. Quả thực, nhà thơ này đã tạo nên trong các sáng tác của mình một hệ biểu tượng khá đặc biệt, vừa giàu cảm giác trực tiếp vừa giàu khả năng khêu gợi liên tưởng, tưởng tượng. Được cấu trúc như một thứ “ngôn ngữ”, ý nghĩa và giá trị của những biểu tượng ấy, nói theo ý của Gilbert Durand, không phải nằm ở chỗ “những sao chép thực dụng do tri giác cung cấp” mà là khả năng làm “biến dạng” chúng, nhằm đánh thức xúc cảm và trí tưởng tượng, và làm lộ ra, theo một cách thức bí ẩn nào đó, một thực tại khác, ẩn tàng sau cái hiện thực bề mặt.

Nếu tập thơ đầu tay của Hoàng Hưng - Đất nắng (1970, in chung với Trang Nghị) vẫn nghiêng về một lối diễn tả trực tiếp, mộc mạc, như phần lớn thơ cùng thời, thì từ Ngựa biển (1988), cách “nói” bằng những hình ảnh giàu tính biểu trưng trở nên nổi bật. Đó là kết quả của một quá trình tìm tòi và thử nghiệm nghệ thuật, sự trầm tích vốn sống, vốn đọc, đồng thời là sự tích chứa và bùng vỡ của những dồn nén, ẩn ức thông qua sáng tạo. Như một dấu hiệu đã được mã hóa bằng ngôn từ, ngay trong tên của các tập như Ngựa biển, Người đi tìm mặt, Hành trình đã báo trước cái thông điệp thẩm mĩ mà rồi sẽ được biểu lộ một cách khá đậm nét trong những hình ảnh và câu chữ phía sau. Bản thân mỗi tiêu đề ấy cũng chính là một biểu tượng, chúng “tiết lộ mà che giấu, che giấu mà tiết lộ” một ý nghĩa nào đó rộng lớn hơn chính bản thân chúng. Những biểu tượng này tồn tại trong sự liên kết với vô số hình tượng, hình ảnh khác, tạo nên một ấn tượng đa dạng nhưng khá thống nhất của bầu sinh quyển thơ Hoàng Hưng.

Thơ Thanh Tâm Tuyền

LUẬN ĐỀ TỰ DO 

                TRONG SÁNG TẠO THƠ THANH TÂM TUYỀN

           

                                                                                                      
                                                                                                                    
                                                                                                           Lê Hồ Quang

Khi cho rằng nghệ thuật “là sự tiêu hủy để sáng tạo, là sự tiêu hủy quy định bởi sự sáng tạo” [1], Thanh Tâm Tuyền đã thực sự biến tự do, từ một motip chủ đề quen thuộc của chủ nghĩa lãng mạn, trở thành một phạm trù mĩ học mới, khác biệt. Khi Xuân Diệu viết: Lòng rộng quá, chẳng khung nào chịu hết/ Chân tự do đạp phăng cả hàng rào (Mênh mông), thì với tác giả này, tự do nghĩa là được suy nghĩ và hành động theo tiếng nói của nội tâm, cảm xúc, vượt ra khỏi sự kiểm soát của khuôn khổ luân lý xã hội vốn hẹp hòi, khắc nghiệt. Xuất phát từ xung đột mang tính lãng mạn chủ nghĩa giữa cá nhân với xã hội, khát vọng tự do này đồng nghĩa với khát vọng khẳng định cái tôi cá nhân, cá thể. Còn với Thanh Tâm Tuyền, tự do là hành động tư tưởng nhằm khẳng định bản vị và nhân vị. Nó xuất phát từ sự tự ý thức, phản tỉnh, suy tư thường xuyên của cá nhân. Cá nhân tìm kiếm tự do, trước hết, bằng cách đấu tranh với chính mình nhằm loại trừ sự tồn tại vô ý thức, vô nghĩa, phi lý, để hướng tới một đời sống có ý thức, có ý nghĩa, có lý tưởng. Bằng hành động ấy, con người tự do lựa chọn là mình và đó mới là tự do đích thực. Tự do, do đó, là giá trị tinh thần cốt tủy của cá nhân, nhân loại: “Mỗi người đã chính một tự do” (Tôi không còn cô độc).