Đọc - Viết - Nói - Nghe (2)

 

VIẾT

Câu hỏi thường được đặt ra là, tại sao bạn viết? Nhưng bạn nghĩ, câu hỏi đáng ra phải là thế này - tại sao bạn không viết?

Đúng thế chứ: tại sao bạn không viết?

Ý nghĩ luôn tuôn chảy trong bạn. Ào ạt chồng lấn lên nhau, chèn đẩy nhau, tức khắc bật ra, và cũng nhanh như vậy, biến mất. Óc bạn bị xóa trắng. Trong một phút trước, bạn thấy mình đầy năng lượng. Ngay sau đó, bạn thấy mình chỉ một chiếc lá khô, bị giẫm nát dưới chân người. Những mảnh vỡ khô giòn, nâu và vàng, đen xỉn. Bay chấp chới trong gió vừa chao đến. Không hồ nghi gì nữa. Bạn đã biến mất. Hoàn toàn.

Nhưng bạn không thể không nghĩ. Cũng như bạn không thể không sống. Là sự đầy ải chăng? Bạn không biết. Thực ra, bạn chưa bao giờ có thể đi đến điểm chót cùng của sống và nghĩ. Bạn trôi dạt trong nó. Lênh đênh trong nó. Lắc lư và mụ mị. Bao giờ trạng thái mụ mị này dừng lại?

Đời sống này. Những va đập này. Trạng thái thống khổ triền miên. Bạn quay mặt đi, nhìn sâu vào nội tâm, hình nhân sầu khổ đang đăm đắm nhìn bạn. Bạn trốn chạy đi đâu? Nỗi đau này nằm ngay trong chính bạn. Con người mắc chứng không thể hạnh phúc. 

Bạn muốn trốn chạy chứng thần kinh quá mẫn. Sự nhạy bén cảm giác không cần thiết. Cảm giác dễ dàng tổn thương (lạ thật, cùng tuổi tác, da sẽ dày thêm, cả da mặt lẫn lớp màng bọc dây thần kinh, phải thế chứ?). Nhưng rốt cục, càng ngày bạn càng cảm thấy thần kinh cảm giác của bạn đang quá ngưỡng. 

Như một cái bình, đầy quá sẽ tràn. Một cành cây, cong quá sẽ gẫy. Hình ảnh ẩn dụ đơn giản bạn dùng để nói với con gái nhỏ rất nhiều lần. Bạn là bình nước đã tràn, cành cây đã gẫy. Cầm bút hay gõ phím, tất cả chỉ là một. 

ĐỌC

Đã có thời bạn đọc tất cả những gì rơi vào tay, tiểu thuyết, truyện tranh, vật lí phổ thông, sách dạy nấu ăn… Ăn sống nuốt tươi. Tất cả. Sau này thì bạn biết rằng tất cả là từ dùng để chỉ một số lượng sách vở thật nghèo nàn. Tiếc là thời não bạn có thể nghiến ngấu như một cái dạ dày phàm ăn qua quá nhanh.

Nhiều khi bạn đứng thơ thẩn giữa những chồng sách bụi bám vàng ố, có cuốn còn nguyên màng bọc, không nhớ ra mình phải bắt đầu từ đâu. Phải làm gì? Não bạn nhất quyết phản đối sự đọc bằng cách trơ ì ra, nhất định không chịu nạp thêm bất kì thông tin nào mà nó tự cho là không cần thiết. Cơ chế kiểm duyệt tự động của nó rất mạnh. Bạn cảm thấy não không xem trọng bạn. Đúng hơn, có lẽ nó xem cái thằng tôi đang đi vất vưởng quanh giá sách bụi bám đầy không đáng một đồng xu mẻ. Bạn làm gì được, nếu nó không cho phép bạn đọc cho dù bạn có thể ghép vần như bất kì một kẻ đã qua tuổi lên sáu nào?

Giá sách là nơi trú nấp cuối cùng của bạn. Nơi bạn tin vẫn còn có một gia tài đợi bạn. Ở đó, bụi, mùi ẩm mốc, khổ giấy nặng trĩu tay, những con chữ to nhỏ, khung hình màu sắc, tiếng giấy khô sột soạt… gợi niềm sung sướng âm ỉ. Niềm vui của sự sở hữu. Cảm giác nhấm nháp an toàn. Sự chậm rãi làm tim bạn se lại. Kẻ đi săn thú vui trong khu rừng đơn độc của trí tưởng tượng.

Nhưng giờ đây. Tuổi tác. Sự mệt mỏi. Cảm giác vô ích. Tất cả đồng thanh phản đối bạn. Đối diện với sách là đối diện với một món nợ. Một nỗi bất an. Bạn là một con mọt, bạn có thể làm gì nếu không - đọc? Câu hỏi có thể khác đi. Khi là một con mọt, bạn còn có thể làm gì nếu không - thể - đọc?

Bạn cảm thấy bạn đang chết. Cùng với sách vở ố vàng. Không thể cưỡng lại.

 

NÓI - NGHE

Ngôn ngữ không phải để thể hiện ý nghĩ. Ngôn ngữ là để che giấu ý nghĩ. Một thứ ngôn ngữ lưỡi gỗ trơ mòn tươi vui - lễ phép - ngọt ngào - xót xa - cảm phục - chia sẻ - buồn thương thản nhiên trâng tráo. Thứ ngôn ngữ đồng phục, khuôn phép, không để bộc lộ bất cứ một điều gì, về chính bạn. Như một thứ màng nhện, mỏng và nhẹ, ngôn ngữ ấy bao quanh đời sống của bạn, bạn cười rõ tươi, trong từng vòng từng vòng thít chặt êm ái. Một ngày, mắt đờ dại, bạn nhận ra mình là con ruồi tận số trên tấm mạng nhện mỏng mảnh như sương sa.  

Những ê a đầu tiên đích thực là của bạn. Bạn nói vì bạn đói. Bạn nói vì bạn buồn ị. Bạn nói vì bạn muốn chạy và bạn muốn hát lên. Ngôn ngữ của nhu cầu cá nhân được cất lời. Một ngày, bạn thấy lời nói không còn của bạn. Ngôn ngữ bị biến dạng, một thứ ngôn ngữ mù lòa của đám đông. Thứ âm thanh đĩ thõa đang trượt đi trên vòm họng. Bạn nói và lời nói đang rời bỏ bạn. Lời chỉ còn xác lời.  

Bạn nghe và bạn không nghe. Phản ứng của bạn chẳng khác gì tiếng kêu cứu của con ruồi trên mạng nhện. Âm thanh của tai họa. Nghe được chính xác thứ ngôn ngữ ấy, có lẽ chỉ là con nhện khổng lồ đang tiến về phía bạn.

Bạn vẫn còn khả năng nói. Bạn vẫn còn khả năng nghe.

Nhưng cuối cùng bạn chỉ có thể lựa chọn im lặng.

 

Thơ Sấu Mã

 

 MỘT FILE THƠ TRONG MÁY TÍNH

  (Vài ý nghĩ về thơ Sấu Mã)

                                                                                                       

                                            

Bàn ăn, 1890, Paul Cézanne

                                                                                 
                                                                                                 Lê Hồ Quang

Trong máy tính của tôi có một file thơ của Sấu Mã, một phần do tác giả tập hợp và một phần tôi tải về trên trang cá nhân của ông, phần lớn viết từ năm 2015 đến nay. Trước đó ông đã làm thơ, nhiều là đằng khác. Chúng chủ yếu được viết theo thi pháp truyền thống, thể hiện khá rõ sự nhạy bén của tác giả với các vấn đề của đời sống, ngôn ngữ giản dị, cấu tứ chắc chắn. Mặc dù cái mốc 2015 là có tính quy ước (khoảng sau 1995, tác giả ngừng lại khá lâu), nhưng sự khác biệt trong cách viết của ông trước và sau thời điểm này hoàn toàn dễ nhận thấy. Sau 20 năm bỏ bẵng, giữa lúc áp lực công việc nặng nề nhất, ông viết lại, mạnh mẽ, dồn dập. Viết rất nhanh, xong bài nào là bài nấy đã mang hình hài hoàn chỉnh tự thân, sự sửa chữa, nếu có, thường rất ít. Điều này rất khác trước kia, khi mỗi bài là một sự “tu sức” công phu từ ý tưởng, hình tượng đến cấu tứ, cũng vì vậy mà dấu ấn gò gẫm khá rõ. Còn bây giờ, viết xong là xong. Viết xong là để đấy. Mọi sự cứ như không. Hoặc giả chính vì sự tự nhiên, “vô cầu” mà mọi sự thành ra thong dong. Thong dong ngay chính trong cái hoàn cảnh đời thực bộn bề khiến người viết dẫu muốn cũng không thể nào thong dong nổi. Tinh thần thơ ở giai đoạn sau, tự nó, đã mang một diện mạo khác hẳn.

Thế nhưng, khi đang viết theo một nhiệt hứng tuôn trào, giống như “ma nhập”, ngày nào độc giả FB cũng có thể thấy thơ Sấu Mã với những hình ảnh minh họa (thường là các tác phẩm hội họa có tiếng) đặc biệt thích hợp, có tính gợi ý, dẫn dụ, như một phần không tách rời của tác phẩm, đột ngột, ông xóa hết tất cả những gì đã viết, ngay cả trong máy tính lẫn trên FB cá nhân. Có thể là một cơn giận dữ kịch phát sau rất nhiều kiên nhẫn, kiềm chế. Ai biết bên trong con người này là một khối nham thạch cuồng nộ, bỏng rẫy? Ẩn sau vẻ ngoài nghiêm cẩn, từ tốn, khiêm nhẫn, phải chăng là một tính cách quyết liệt đến cực đoan?... Hoặc có khi rất đơn giản. Với ông, thơ không phải điều gì quá quan trọng, viết hay xóa trắng cũng không mấy khác biệt. Nhưng đó cũng chỉ là muôn một hình dung không trùng khít về người thơ này. Sự suy diễn chắc chắn còn đi xa (và tệ hại hơn) khi lấy thơ để đọc người và ngược lại.

Trì trệ

TRÌ TRỆ

Mọi thứ giống như cái ổ cắm nguồn không thể tiếp điện. Bạn không thể kết thúc, cũng không thể bắt đầu. Công tắc tập trung của bạn vẫn tiếp tục quay, nhưng bạn không thể nghĩ, không thể viết. Đầu bạn là một đống rối bời vô nghĩa. Bạn muốn bật chế độ phân tán, nhưng não bộ đã bão hòa. Nó cứ xoay tít trong động hình tiến thoái lưỡng nan. Bạn muốn vứt tất cả sang một bên, thật dứt khoát. Đống lộn xộn này. Công việc của bạn. Cuộc đời bạn. Bạn nghĩ đến biển. Sóng thật mạnh, nước thật sâu, cát thật vàng và bao la xanh. Mênh mông xanh. Bạn nghĩ đến núi. Đồi thông. Những đường hoang dã quỳ. Hương thơm ngai ngái ngây ngất của buổi chiều muộn sương la đà vệ cỏ. Vách núi dựng đứng. Hoa nở trắng trên triền núi. Bạn mở mắt, cái bóng của núi, của biển chập chờn trong bức tranh treo trên vách.   

Biến tấu con quạ - Mai Văn Phấn

                 BIẾN TẤU CON QUẠ,

                                        KHI BÓNG ĐÊM CẤT LỜI…  

                                                                                      

Tranh của họa sĩ Silja Erg

                                                                                                                                      

                                                                                                             Lê Hồ Quang                                                                                                                          

Con quạ, không nghi ngờ gì nữa, là một biểu tượng đặc biệt - nó là một cổ mẫu (archetype) trong đời sống văn hóa nhân loại.

Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới [2], “con chim đen” này là một biểu tượng đa nghĩa. Một mặt, quạ là tượng trưng cho điềm dữ, là sứ giả cái chết, nỗi bất hạnh. Mặt khác, quạ là đại diện cho điều chưa biết tới, cõi Khác, thế giới thần linh. Nó còn được xem là con vật thiêng, kẻ tiên tri, tiên báo; tượng trưng cho sự sáng suốt. Ngoài ra, quạ còn là biểu tượng của nỗi cô đơn cao cả, siêu hình, thần bí… Trong văn học dân gian, con quạ (con ác) xuất hiện với bộ lông đen, thường đại diện cho cái xấu, các ác, sự chết chóc…  Trong văn học thành văn, quạ gắn với nhiều tác phẩm nổi tiếng như Con quạ của Edgar Allan Poe; Từ ô dạ đề (Lý Bạch), Đêm thu nghe tiếng quạ kêu (Quách Tấn), Nấm mộ (Bích Khê), Tiếng quạ trên sông Chu (Yến Lan)...

 Chắc chắn Mai Văn Phấn không xa lạ gì với ý nghĩa tượng trưng của quạ. Mục tiêu của ông cũng không dừng lại ở những nét nghĩa có tính ổn định của “mẫu gốc”. Điều này thể hiện ngay trên tên của bài thơ - Biến tấu con quạ. Nhất định con quạ của ông sẽ phải khác, dẫu từ “biến tấu” cho thấy một thái độ cân nhắc và chừng mực.

Với 101 dòng thơ, tập trung vào hình tượng quạ, Biến tấu con quạ chứa đựng nhiều lớp nghĩa đối lập. Ý nghĩa thứ nhất, khá quen thuộc - nó là sứ giả của cái chết: Tử khí kéo ngọn bấc đến đỉnh trời/ Con quạ rực sáng. Cái chết này bao trùm phạm vi khá rộng. Đó không chỉ là cái chết về mặt thân xác của một cá thể. Đó còn là sự “băng hoại” của nhiều giá trị đời sống, những thiết chế tín điều tưởng đặc định, bất tử, chi phối lịch sử, xã hội, chính trị, văn hóa, tôn giáo… Và đương nhiên, cả văn học nghệ thuật. Đó là cái chết của những giá trị tinh thần: Sau tiếng quạ kêu/ Ra đi không cưỡng được/ Gói bọc được mở ra/ Sự băng hoại không thể cất giấu… Con quạ là sự hủy diệt không khoan nhượng đối với mọi “xác chết”. Không xác chết nào thoát khỏi móng vuốt tàn bạo của nó:

Bổ nhào từ đỉnh cao

Bằng đôi cánh sắc

Lấy tâm điểm xác chết

Chém toác bầu không

Gió hấp tấp không kịp băng bó

 

Móc từ hốc mắt

những nhãn quan

Di ảnh là vật chứng

Mổ vào lưỡi

và kéo dài

Phơi dưới trời bài học khẩu ngữ

Bóc từng mảng thịt

Tháo rời tứ chi

Sổ tung lục phủ ngũ tạng

Tự do

                              TỰ DO

Đấy là điều bạn vẫn làm hàng ngày: ăn/ ngủ/ đi lại/ mua sắm/ nói nhảm… Bỗng nhiên, vào một ngày đẹp trời, chúng bất thần bị giới hạn. Bạn nhận ra ăn/ ngủ/ đi / đi lại… vốn là quyền tối thiểu. Nhưng cũng là quyền tối thượng. Không có chúng, bạn cảm thấy mình không còn là mình. Tệ hơn. Bạn không tồn tại. Nên bạn khát khao tự quyết. Bạn muốn được tự do sống, suy nghĩ, hành động. Nói cách khác, bạn muốn có Tự do.

Nhưng bạn nghĩ lại đi. Có thật bạn có Tự do?

Làm sao bạn có tự do khi cạnh bạn luôn là Kẻ khác với quyền tự do tối thiểu và tối thượng của họ? Trong không gian giao tiếp, hoặc nhỏ hẹp như một căn bếp, hoặc rộng lớn như xã hội, tự do của bạn chấm dứt khi tự do của người bên cạnh bạn bắt đầu. Bởi thực tế là tự do của một cá nhân luôn chỉ được đánh dấu/ xác định bằng sự xâm phạm lãnh địa tự do của tha nhân. Một tiếng ho, một tia nước bọt bắn ra, tự do của bạn sẽ lập tức ngừng lại. Bạn chỉ tự do khi bạn ngừng kết nối, ngừng giao tiếp. Nói tóm gọn là bạn ngừng tồn tại. Bạn sẽ có tự do khi nằm trong một cái bao. Nhưng khi đó, bạn có thực có tự do hay tự do của bạn đã bị bức tử, như bạn? Và khi đó, liệu bạn còn muốn tự do, hay bạn chỉ muốn trốn thoát khỏi tự do?

Được phép/ không được phép? Bạn luôn phải đối mặt với câu hỏi này. Từ khi bạn còn là một đứa trẻ lo lắng vì trót tè dầm lên ga giường và bây giờ, khi là một con người ở tuổi trung niên, có vẻ ngoài đạo mạo và đứng đắn. Làm sao bạn có tự do khi luôn phải đối mặt với dày đặc các thiết chế đạo đức - xã hội? Làm sao bạn có tự do khi ý chí của bạn luôn phải đầu hàng trước lí trí. Rằng, điều giá trị bạn hướng tới, coi trọng và tìm kiếm không phù hợp với hệ thống chuẩn mực giá trị xã hội đã đề ra. Để tồn tại và “thăng tiến”, lí  trí sẽ tạo nên một cơ chế tự điều chỉnh tinh vi và nham hiểm. Nó buộc bạn phải phục tùng và vận hành theo cấu trúc và quỹ đạo xã hội mà bạn đang là thuộc về, vì mục địch vị lợi. Bạn vẫn muốn tự do? Bạn chỉ còn cách văng ra khỏi quỹ đạo, như một mảnh sao lạc bơ vơ giữa thiên hà.  

Và nữa. Có thực bạn có quyền tự quyết? Bạn đã không thể tự quyết việc bạn được/ bị sinh ra. Bạn có thể tự quyết được việc ốm đau, bệnh tật của bạn? Ngay cả cuộc sống hàng ngày của bạn, bạn tự quyết được mấy phần, hay cha mẹ/ vợ (chồng)/ con cái/ họ hàng/ lãnh đạo/ đồng nghiệp… của bạn sẽ ghé vai dự phần quyết hộ? May chi bạn có thể tự quyết về cái chết của mình. Nhưng điều ấy đòi hỏi rất nhiều can đảm.

Thật buồn, rốt cục, những nổi loạn tư tưởng và cảm xúc vô phương hướng không đẩy bạn đến với tự do. Chúng đã kịp chết rũ trong chiếc lồng kiểm duyệt sắt đá của lý trí trước khi kịp biến thành hành động. Điều an ủi là, ít nhất, chúng đem lại ảo tưởng rằng bạn đang có được đôi chút tự do tinh thần. Sự thực hiếm hoi, đôi khi những cuộc phiêu lưu tinh thần ấy cũng kịp biến thành một vài hành động thực tế. Nhưng đời thực luôn tát vào mặt bạn đau điếng, với mục đích tốt là nhắc bạn cần phải quay về đứng hai chân trên mặt đất, thay vì cứ loay hoay trong mớ tư tưởng triết học nửa mùa rối rắm vô nghĩa. Nên rốt cục, trước khi kịp đặt câu hỏi, kiểu như tự do hay là chết?, bạn đã kịp sắm ngay một chục khẩu trang để dành cách ly với toàn bộ thế giới. Trở về nhà sau cuộc chiến quyết liệt để có được chục khẩu trang sát khuẩn, bạn bèn nghĩ rằng, nó hoàn toàn nằm trong quyền và khả năng tự quyết của bạn.
                                                                                 1/4/2020, ngày cách ly thứ nhất.

Vô danh

                                  VÔ DANH

Bạn là người kém cỏi. Kẻ tụt hậu. Mọi người luôn tiến lên, còn bạn cứ mãi mãi lẽo đẽo phía sau. Bạn bè của bạn đứng trên bục rạng rỡ cờ hoa, ngực đeo đủ loại huân huy chương, tay ôm bằng khen, nách cắp phần thưởng. Kèn trống cờ xí phất phới tưng bừng giữa vùng lộ sáng. Và bạn đứng trong bóng tối, quần ống cao ống thấp, buổi mai nghĩ đến buổi chiều. Bạn không bao giờ nghĩ đến cái gì cao hơn mâm cơm bạn phải chuẩn bị. Đúng hơn bạn không có khả năng. Nếu buộc phải nói/ nghĩ/ viết về cái gì đấy cao cả/ tầm vóc/ quan trọng v.v., bạn luôn phải rướn người, kiễng chân, dặm thêm phấn sáp cho phù hợp với lễ hội giả trang mà bạn buộc lòng tham dự. Rồi bạn sẽ tháo ra, nhanh như lúc đội vào và lập tức gọn gàng đứng vào góc tối. Bạn thấy thật dễ dàng và dễ chịu khi lẩn vào bóng tối và sự vô danh. Đó là nơi bạn muốn thuộc về. Không, đó là nơi bạn thuộc về. Nơi bạn không phải cố gắng diễn vai giỏi giang, thông minh, thành đạt. Nơi bạn nhận ra việc biết chấp nhận giới hạn bản thân là một năng lực giá trị. Nó không buộc bạn phải gồng lên. Nó không kiểm soát bạn. Nó cho bạn quyền đơn giản và tối thượng là một con người bình thường. Một con người không nhất thiết phải viết hoa.